F - f

fa1 1) vragend.vnw. hoe, maar soms ook wat of waarom, op welke wijze. Fa yu e meki boyo? Hoe maak je boyo? Fa wi e go du now? Wat gaan we nu doen? (lett: Hoe gaan we...?) Fa i no go na skoro tide? Waarom ben je vandaag niet naar school gegaan? (van: Hoe komt het dat je...) Var.: ofa.
2) bw. hoe. Mi no sabi fa yu e meki boyo. Ik weet niet hoe je boyo maakt.
Fa? groet. Hoe gaat het?
mi na ala fa gezegde. het maakt me niets uit. A: San wi o nyan? Her'heri noso moksi aleisi? B: Mi na ala fa. A: Wat zullen we eten? Her'heri of moksi aleisi? B: Het maakt me niets uit.
a no de nanga wan fa gezegde. het is geen verplichting. I kan rei mi go na skoro? Ma a no de nanga wan fa, yèrè. Kan je me naar school rijden? Maar het is geen verplichting, hoor.
fa2 1) bw. zodra, direkt, nadat, nauwelijks. Fa un doro un bigin wroko. Direkt nadat we aankwamen, gingen we aan de slag. Zie: baka di.
2) vw. aangezien, omdat. Fa tamara na wan feeste dei, den man kenki a skoro yuru. Aangezien morgen een feestdag is, hebben ze de schooltijd gewijzigd. Zie: bika; fu di.
fa a no fa 1) vw. ondanks. Fa a no fa mi bari a meisje, toku a teki waka nanga a boi. Ondanks dat ik dat meisje gewaarschuwd heb, gaat ze toch met die jongen om. Var.: ala fa; aladi; awinsi fa.
2) vw. hoe dan ook. Ala sani kon diri. Fa a no fa wi e nyan ete. Alles is duur geworden. Hoe dan ook eten we nog.
fadon 1) ww. vallen. A boi fadon kmopo fu a bon, dan a broko en anu. De jongen viel uit de boom en brak zijn arm.
2) ww. laten vallen, morsen. Moismoisi beti wan olo ini a saka, dat' meki a pesi fadon na gron. Muizen hebben een gat in de zak geknaagd, daarom is de pesie op de vloer gevallen. No drai so tranga ini a kan. Yu o meki kofi fadon tapu a tafra. Roer niet zo hard in de kan. Je zal koffie op de tafel morsen.
fadon flaw flauwvallen, bezwijmen. Zie trefwoord: fadon flaw.
faki znw. vakje. Te yu kba leisi, dan yu mu luku sortu wan fu den bun, dan yu poti wan kroisi ini a faki. Als je gelezen heb, moet je nagaan wat goed is en een kruisje zetten in het vakje.
fala1 ww. omhakken, vellen. Den man fala a bigi kankantri bon. De mannen hebben de grote (wilde) kapokboom geveld. Odo: Pikin aksi e fala bigi bon. Spreekwoord: Klein maar dapper. (Lett: Kleine bijlen vellen grote bomen.)
fala2 ww. eb worden. A watra o fala. Het wordt eb. ant: frudu. Zie: saka2.
falawatra bw. eb, laagtij. Now na fala watra un de. Het is nu eb. ant: fruduwatra.
falsi bnw. vals, nep, onecht. Gebruik: Wordt meer als kerktaal beschouwd. In de dagelijkse omgang zegt men gewoon vals.
famiri 1) znw. familie, gezin. Di omu ben dede dan a heri famiri ben kon na a dede-oso. Toen oom gestorven was, kwam de hele familie op rouwvisite.
2) znw. familielid, iemand die hoort bij de familie, relatie. Mi e go luku wan famiri na Nickerie. Ik ga een van mijn familieleden in Nickerie bezoeken. Zie: ososma.
famiriman znw. familielid, relatie.

TABEL 3: Familieleden

  Relatie Aanspreekvorm
mama moeder Ma
papa, tata vader Pa
brada broer Ba
sisa zus Sa
omu oom Omu
tanta tante Tanta
swagri zwager  
nefo neef  
granpapa grootvader Opa
granmama grootmoeder Oma
afo overgrootmoeder/vader Opa
trotro moeder of vader van je overgrootouders  
pikin kind, dochter  
manpikin zoon  
umapikin dochter  
boi zoon  
granpikin kleinkind  
afopikin achterkleinkind  

fanga ww. vangen.
fanowdu bw. nodig. Na wan sani nomo de fanowdu. Er is maar een ding nodig.
abi fanowdu ww. behoeven, nodig hebben. A pikin abi rostu fanowdu. Het kind heeft rust nodig.
du fanowdu gezegde. het uitoefenen van bepaalde rituele handelingen in de winti godsdienst.
fanowdu sani gezegde. benodigdheden bij het uitoefenen van rituele handelingen in de winti godsdienst.
fara bnw. ver. ant: krosbei.
farawe bw. ver, erg ver, verweg. ant: krosbei.
fas'fasi 1) ww. betasten. Let' na ini kerki a boi e fas'fasi a pikin. Vlak in de kerk betast de jongen het meisje. Zie: fir'firi.
2) ww. vaker vast blijven zitten. Yu no mu drai a banti disi. A e fas'fasi. Draai deze cassetteband niet af. Hij blijft steeds vastzitten.
fasi1 znw. manier, wijze, eigenschap. A fasi fa yu e libi no bun. De manier waarop je leeft is niet goed. Zie: gwenti.
firi wan fasi gezegde. in verlegenheid brengen. Fa a kari mi nen fesi ala sma, a meki mi firi wan fasi. Door mijn naam zo voor iedereen te noemen, heeft hij me in verlegenheid gebracht.
tra fasi znw. op een andere manier, anders. Un mus fu pai a moni. Tra fasi no de. We moeten het geld betalen. Er is geen andere manier. Na skoro den leri un wan fasi fu du a wroko, ma dya na wroko wi e du sani tra fasi. Op school heeft men ons één manier geleerd om het werk te doen. Maar hier op het werk doen we het anders.
fasi2 1) ww. aanraken. Te yu go na wan tra sma oso, yu no mu fasi noti. Als je bij iemand anders op bezoek gaat, moet je niets aanraken.
2) ww. gebruiken. Di datra marki mi brudu, a taigi mi tak' mi no mus fasi no wan dropu sowtu. Nadat de dokter mijn bloeddruk gemeten had, zei hij me dat ik geen korrel zout mocht gebruiken.
fasi3 ww. twisten, ruzie krijgen, in konflikt geraken. Fu a manya ede meki den tu boi fasi. Om een manja, kregen de twee jongens ruzie. syn: trobi.
fasi4 1) ww. vastzitten. A oto tan fasi ini a tokotoko. De auto bleef in de modder vastzitten.
2) ww. vastzetten, vastmaken. Yu mus fasi a tiki na a ambra. Je moet de steel aan de hamer vastzetten.
fasti bnw. vaste. Sensi mi e gro kon, mi abi wan fasti mati. Van kleinsaf heb ik één vaste vriend. Yu abi wantu grupu ingi di no abi fasti tanpresi. Je hebt enkele groepen indianen die geen vaste verblijfplaats hebben.
fatu1 1) bw. dik. A moro fatu frow fu grontapu de ini Italië. De dikste vrouw ter wereld woont in Italië. ant: mangri. Zie: deki. Van: Eng. Etym.: fat .
2) znw. vet. Nyan-oli no de fu feni, dat meki mi e bori nanga agu fatu. Er is geen spijsolie, dus kook ik maar met varkensvet.
3) znw. vettige substantie, b.v. haarvet, maar ook een dik smeermiddel (grease). Lobi pikin fatu gi a keti fu a baisigri. Smeer wat vet voor de ketting van de fiets. Yu poti wan switi fatu gi yu wiwiri! Je hebt een lekker geurende haarvet voor je haar gebruikt.
4) ww. met vet insmeren, invetten. Yu mus fatu a keti fu a no frustu te yu e rei ini watra. Je moet de ketting invetten dan roest hij niet als je door water rijdt.
5) bnw. vruchtbaar. A gron fatu, a e gi furu nyanyan. De grond is vruchtbaar, hij brengt veel vrucht voort.
fatu2 znw. grap, mop.
prati fatu gezegde. grappen maken, mensen aan het lachen brengen. A boi disi e prati soso fatu. Deze jongen houdt ervan om grappen te maken.
tyari fatu gezegde. gezellig, lollig. A pikin disi tyari fatu. Dit meisje is gezellig. syn: tyari en.
faya1 1) znw. vuur, vlam. Pe smoko de, faya de. Waar er rook is, daar is vuur.
koti faya ww. vonken. Esde a triki-isri koti faya. Baka dati a no wani hati moro. Gisteren heeft de strijkijzer gevonkt. Daarna wou hij niet meer heet worden.
poti faya gi gezegde. in brand steken. Fu di a man ati bron, a poti faya gi a oso. Uit woede stak de man het huis in brand. syn: sutu faya gi.
sutu faya gi gezegde. mensen ophitsen. Sonwan fu den sma ben wani kiri a tori, ma trawan ben e sutu faya gi den sma fu staak go doro. Sommigen wouden een eind brengen aan de zaak, maar anderen hitsten de mensen op om door te staken.
teki faya gezegde. A oso teki faya. Het huis vatte vlam.
2) bw. heet, fel, warm. A patu faya. De pot is heet. A son faya. De zon is fel. A faya tide! Het is warm vandaag! ant: kowru. Zie: waran.
3) bw. fel, gloeiend. A feti kon faya. De strijd is fel geworden.
4) ww. boos zijn. Mi ati e faya nanga yu. Ik ben boos op je. Zie: atibron.
faya2 1) znw. licht. Efu yu no de ini a kamra, yu mu kiri a faya. Als je niet in de kamer bent, moet je het licht uitdoen.
gi faya gezegde. branden. A lampu e gi faya. De lamp brandt (lett: geeft licht). syn: bron.
2) znw. electriciteit, stroom. Faya no de. Er is geen stroom.
3) znw. stroomrekening. Tamara mi o go pai faya. Morgen ga ik de stroomrekening betalen.
faya3 znw. bliksem. Faya e koti, dondru e bari. Het bliksemt en het dondert.
faya4 ww. verklikken, verklappen. Fu sanede yu faya mi na Robby? Waarom heb je me verklikt bij Robby? Zie: konkru.
faya-ati bnw. driftig, woedend. No ferferi a frow dati bika en na wan faya-ati sma. Verveel die vrouw niet want ze is een driftkikker. Zie: atibron.
fayadosu znw. aansteker.
fayafaya bw. vurig, heftig, hartstochtelijk. Wi e begi Gado fayafaya fu wi kan kon luku unu. Vurig bidden we God dat we jullie kunnen komen bezoeken. Son sma ben opo bari fayafaya tak' President mus saka. Sommigen stonden op en schreeuwden heftig dat de President moest aftreden.
2) bnw. vurig, vol ijver, fanatiek. Ala sma ben wani gwe, ma Norbert ben de fayafaya fu klari a wroko tide. Iedereen wilde weggaan, maar Norbert was vol ijver om het werk vandaag af te maken. Furu sma ben drai baka gi en, ma a ben abi wantu fayafaya bakaman ete. Velen hadden hem de rug toegekeerd, maar hij had nog enkele fanatieke aanhangers. Morph.: redup.
fayalobi znw. bloemsoort. Ixora soorten/species (Rubiaceae).
fayaskrati znw. cacao. Zie: fayawatra.
fayatongo znw. vlam.
fayawatra znw. warme dranken (thee, koffie, cacao). spec: te2; kofi2; skrati.
fayaworon1 znw. vuurvlieg, glimworm. (Lampyridae, O. Coleoptera).
fayaworon2 znw. brandrups, rupssoorten met brandharen. (O. Lepidoptera).
Fedi znw. Frederik de Dood (de personificatie van de dood). ook Ba Fedi of Ba Dede genoemd.
feestedei Zie trefwoord: fesadei. znw. feestdag.
feifi telw. vijf. Zie: Zie tabel onder: nomru.
feifitenti telw. vijftig. Zie: Zie tabel onder: nomru.
feiri 1) znw. vijl.
2) ww. vijlen. A owru dede. Feiri en pikinso. De houwer is bot. Vijl hem een beetje.
fengrutu znw. vingerhoed.
feni ww. vinden, achterhalen. Mi feni wan tyawa na gron. Ik heb een kwartje op de vloer gevonden.
feni wan beti fooi, een meevaller. Zie trefwoord: feni wan beti.
fensre znw. venster, raam.
fensrebangi znw. vensterbank.
fensre-olo znw. venstergat.
ferberde znw. verbeelding, inbeelding. A e waka nanga a ferberde tak' en na datra. Hij loopt met de verbeelding dat hij arts is.
ferberdesiki znw. verbeelding, verwaandheid. Ferberdesiki no abi dresi. Er bestaat geen medicijn tegen verwaandheid.
ferbontu znw. verbond. men neemt een ferbontu ernstiger op dan een kruderi.
ferferi 1) ww. lastig vallen, plagen, vervelen. Ala yuru birfrow e ferferi mi nanga swarfu. Telkens valt buurvrouw me lastig om lucifers. Var.: fruferi.
2) bnw. vervelend. A bus problema kon ferferi kba. Het bus probleem is vervelend geworden.
ferfi 1) znw. verf.
2) ww. verven, schilderen. Mi o ferfi a foroisi. Ik ga de voorzaal verven.
3) bnw. geverfd. A foroisi ferfi kba. De voorzaal is al geverfd.
ferfiman znw. schilder.
fergiti ww. vergeten. Mi fergiti fu go teki den pikin tide. Vandaag ben ik vergeten om de kinderen op te halen. Var.: frigiti.
fergitibuku znw. vergeetboek. Den skowtu naki papira ma den poti a tori ini fergitibuku. De politie heeft proces verbaal opgenomen maar doet niets aan de zaak (lett: ze hebben het in het vergeetboek gezet).
ferleigi 1) bw. verlegen, beschaamd. Mi firi so ferleigi fa mi no kon na yu trow. Ik voel me zo verlegen daar ik niet op je huwelijk ben gekomen. syn: syen. Van: NL. Etym.: verlegen .
2) bnw. verlegen. Fa a pikin fu yu ferleigi so? A no wani taki mi odi. Waarom doet dat kind van jou zo verlegen? Ze wil me niet groeten.
ferlusu ww. verlossen.
ferlusuman znw. verlosser.
fermorsu ww. vermorsen, verkwisten, verspillen. Fu sanede yu libi a kraan opo. Luku fa watra e fermorsu. Waarom laat je de kraan open. Kijk hoe het water vermorst wordt. Sodra en papa e gi en moni, a e fermorsu en. Zodra zijn vader hem geld geeft, verkwist hij al het geld. Var.: frumorsu. Van: NL. Etym.: vermorsen .
ferplekti 1) znw. plicht, verplichting. Wan p'pa abi a ferplekti fu sorgu gi en pikin. Het is de plicht van een vader voor zijn kinderen te zorgen. syn: plekti.
2) ww. verplicht zijn. Solanga yu na tapu tin-na-aiti yari, yu m'ma nanga yu p'pa ferplekti fu sorgu yu. Zolang je nog geen achttien jaar bent, zijn je ouders verplicht voor je te zorgen.
ferplekti paiman een schuld waar je niet onderuit kan komen. Zie trefwoord: ferplekti paiman.
ferstan 1) ww. verstaan, begrijpen. A boi disi no e ferstan san yu e taigi en. Deze jongen begrijpt niet wat je hem zegt. syn: grabu. Var.: frustan.
2) znw. verstand. Sowan pikin boi no abi ferstan. Zo'n kleine jongen heeft geen verstand.
kon ferstan ww. beseffen, zich realizeren, bewust worden. Di mi frow gwe libi mi, dan fosi mi kon ferstan tak' sani no ben waka bun ini a trowlibi. Toen mijn vrouw me verlaten had, toen pas besefte ik dat het niet goed ging in het huwelijksleven.
fersteri 1) ww. feliciteren, gelukwensen. A di mi yere yu friyari, dan mi kon fersteri yu. Daar ik gehoord heb dat je jarig bent, ben ik je komen feliciteren. Var.: frusteri.
2) znw. felicitaties.
ferteri ww. vertellen. Harry Jong Loy ben ferteri moi anansitori. Harry Jong Loy vertelde leuke fabels. Zie: taigi; taki1. Var.: fruteri.
fertrow ww. vertrouwen. Luku bun nanga den sma dati! Yu no kan fertrow den sortu sma dati. Let op met deze mensen! Je kan zulke mensen niet vertrouwen. Var.: frutrow.
poti ... fertrow tapu gezegde. vertrouwen op iemand of iets zetten. No poti yu fertrow tapu libisma. Vertrouw niet op mensen.
ferwakti ww. verwachten, rekenen op. Mi no ben ferwakti tak' John bo kon tide. Ik had niet verwacht dat John vandaag zou komen. Spelling variation: fruwakti
ferwondru 1) ww. verwonderen. A e ferwondru mi fa Carlo no kon ete. Ala dei a e kon fruku. Het verwondert me dat Carlo er nog niet is. Hij komt elke dag vroeg. Spelling variation: fruwondru
2) bnw. ferwondru sani of ferwondru marki
fesa znw. feest. Fu di a wrokope ben tapu 25 yari, den gi wan fesa. Omdat de werkplaats 25 jaar bestaat, hield men een feest.
fesadei znw. feestdag. Var.: feestedei.
fes'doro znw. voordeur. cpart: bakadoro. Spelling variation: fesidoro
fes'ede znw. voorhoofd. Spelling variation: fesi-ede
fesi1 1) znw. gezicht. part: ai2; fes'ede; kakumbe; mofo; noso1; seifesi; yesi.
swa en fesi idioom. nors, onvriendelijk of boos gezicht opzetten. A fasi fa a man swa en fesi meki mi frede fu aksi en wan sani. De man zette zo'n onvriendelijk gezicht op dat ik bang was om hem iets te vragen. Di en m'ma taigi en tak' a no e go na doro, a swa en fesi. Toen zijn moeder hem zei dat hij niet naar buiten mocht, zette hij een boos gezicht op.
fesi2 voorz. voor. Wan bigi dagu e sidon fesi a doro, dat meki mi no o go insei. Er zit een grote hond voor de deur, daarom ga ik niet naar binnen. ant: baka3.
na fesi bw. daarvoor, voorafgaand. A yari di psa alen fadon, ma a yari na fesi a no kon srefsrefi. Vorig jaar heeft het geregend, maar het jaar daarvoor helemaal niet.
di de na ... fesi gezegde. voor. Den dei di de na un fesi o tranga gi a kondre. De dagen die voor ons liggen zullen moeilijke dagen zijn voor het land. Gebruik: het wordt gebruikt met persoonlijk voornaamwoorden. ant: di de na ... baka.
go na fesi gezegde. vooruit gaan, vooruit komen. Solanga den e tan feti, a kondre no o go na fesi. Zolang ze maar ruzie blijven maken, komt het land niet vooruit. Fu so wan syatu pisten a man go na fesi. In zo'n korte tijd is de man wel vooruit gekomen. ant: go na baka.
fesidoro Zie trefwoord: fes'doro. znw. voordeur.
fesifutu znw. voorpoot (van een dier). ant: bakafutu.
fesiman znw. voorganger, leider. Zie: bakaman; edeman; driktoro. Spelling variation: fes'man
fesinen znw. voornaam. Zie: nen.
fesiwan znw. voorste. ant: bakawan.
feskoki znw. schort, voorschoot.
fes'sei znw. voorkant, voorgrond. A: Pe a pikin go? B: A go na fes'sei. A: Waar is het kind gegaan? B: Hij is naar voren gegaan. ant: bakasei. Spelling variation: fesisei
fes'tifi znw. voortand, snijtand. gen: tifi. Spelling variation: fesitifi
fes'wowoyo Zie trefwoord: wowoyo. znw. zondagse markt, meestal buiten de stad.
fet'feti ww. steeds kibbelen, vaak ruzie maken. Te yu abi furu pikin yu mu abi pasensi, bika her' dei den e fet'feti. Als je veel kinderen hebt, moet je geduldig zijn, omdat ze de hele dag ruzie maken.
2) znw. geruzied. A fet'feti fu den pikin e weri mi ede! Ik heb genoeg van het geruzied van de kinderen (lett: Het geruzied van de kinderen maakt mijn hoofd moe).
3) ww. schermutselen. Amerika teki a kondre abra kba, ma na son presi den e fet'feti ete. Amerika heeft het land al veroverd, maar op sommige plaatsen vinden er nog schermutselingen plaats.
4) znw. klein ongeregeld gevecht, schermutseling. Dya na foto un no yere noti fu den fet'feti na Mungo. Hier in de stad hebben we niets gehoord van de schermutselingen te Moengo.
feti 1) ww. vechten, strijden, kampen, worstelen. Den tu boi feti bika a wan ben broko a trawan baisigri. De twee jongens vochten omdat de ene de fiets van de andere stuk gemaakt had.
feti baka ww. tegenstand bieden, terug vechten.
2) znw. gevecht, oorlog, strijd. A feti fu Iran nanga Irak e go doro. De oorlog tussen Iran en Irak gaat door.
3) ww. ruzie maken, kibbelen. Solanga den e tan feti, a kondre no e go na fesi. Zolang ze maar ruzie blijven maken, komt het land niet vooruit. ant: agri.
4) ww. moeite doen, haasten. Efu yu no feti now gi wan pisi gron, yu no o abi wan tanpresi te yu kon owru. Als je nu geen moeite doet om aan een stuk grond te komen, zal je geen huis hebben als je oud geworden bent. Mi e feti fu doro kantoro fosi aiti yuru. Ik haast me om voor acht uur op kantoor te zijn.. syn: meki muiti.
fetibakru 1) znw. vechtgeest. A pikin abi wan fetibakru. Dat meki a lobi feti. Het kind heeft een vechtgeest. Daarom houdt ze van vechten. syn: feti-obia. Spelling variation: fet'bakru
2) znw. vechtersbaas. A pikin na wan fetibakru. A lobi feti. Het kind is een vechtersbaas. Ze houdt van vechten. syn: fetiman.
fetiman znw. vechter, vechtersbaas. Spelling variation: fet'man
feti-obia 1) znw. geest die iemand aanzet tot vechten. syn: fetibakru.
2) znw. strijdamulet.
fetisani znw. wapen. Spelling variation: fet'sani
fetisipi znw. oorlogsschip. Spelling variation: fet'sipi
fetiwagi znw. strijdwagen, pantserwagen.
fetre znw. veter.
fetre lusu gezegde. niet goed wijs zijn. Di un taki pikinso nanga a man, un kon si tak' en fetre lusu. Nadat we een tijdje tot de man gesproken hadden, kwamen we tot de conclusie dat hij niet goed wijs was.
feyanti znw. vijand. ant: mati.
f'furu Zie trefwoord: fufuru. ww. stelen.
fiadu znw. soort gebak.
figa znw. vijg.
figabon znw. vijgeboom. Ficus soorten/species (Moraceae).
figi 1) ww. bezemen. Te yu kba wasi den dotisani, dan yu mu figi a kukru. Als je klaar bent met de afwas, moet je de keuken bezemen. syn: sibi.
2) ww. afvegen, uitwissen. Figi a tafra; a lai doti. Veeg de tafel af; het is vuil. Te un kba skrifi tapu a bord, wan fu unu mus figi en. Als jullie klaar zijn met schrijven op het bord, moet een van jullie het uitwissen.
figi puru ww. wegvegen, wegwissen. Fosi den pikin e meki rep, dan ifrow e meki wan fu den boi figi ala sani puru fu a bord. Voordat de kinderen repetitie maken, laat de juffrouw een van de jongens alles van het bord wegwissen.
3) ww. vergeten. Holland kan figi en! Holland kan het vergeten! syn: fergiti.
figifutu znw. deurmat. syn: matamata.
fin'botro znw. fijne boter, roomboter. Zie: botro.
fin'fini 1) bw. haarfijn, in heel kleine stukjes, in details. A ferteri a tori fin'fini. Hij vertelde het verhaal in details. No poti a konofroku herheri ini a nyanyan. Koti en fin'fini fosi. Zet de knooflook niet heel in het eten, maar snij hem eerst in kleine stukjes.
2) znw. details. Un ben taki fu a sani, ma a no gi me a fin'fini fu a tori ete. We hebben erover gesproken, maar hij heeft me de details van de zaak nog niet verteld.
3) bnw. slank, dun. Luku a pikin nanga den fin'fini frekti. Kijk naar dat kind met de fijne vlechtjes. Fu ala den pikin fu mi, disi na a moro fin'fini wan. Van al mijn kinderen, is deze de slankste.
4) ww. in heel kleine stukjes snijden, scheuren, enz. Mi fin'fini a papira fu sma no leisi san ben skrifi na en tapu. Ik versnipperde het papier zodat men niet meer kon lezen wat erop stond. A alen ben e fin'fini tide mamanten. Het motregende vanmorgen. Spelling variation: finifini
fin'fini-alen znw. lichte regen, motregen. gen: alen.
finga 1) znw. vinger (het kan ook teen betekenen). whole: anu1; part: nangra; spec: doi; mindrifinga; pikinfinga. Zie: futufinga.
sutu ... finga go na loktu gezegde. vinger in de lucht opsteken. Ifrow taki: Te yu wani aksi wan sani, yu mu sutu yu finga go na loktu. Juffrouw heeft gezegd: Als je wat wil vragen moet je eerst je vinger in de lucht opsteken.
2) znw. één bacove of banaan. Mi bai wan moi anu bakba na wowoyo, dan mi nyan tu finga fosi mi doro oso. Ik heb een mooie tros bacoven onder de markt gekocht, en ik heb twee stuk (lett: twee vingers) gegeten voordat ik thuis aankwam.
fingamarki znw. vingerafdruk.
fini 1) bnw. mager, dun. syn: mangri.
2) bnw, bw. een verfijnde vorm of manier, van betere kwaliteit, niet grof. Latinos e prei fini poku. Latinos speelt muziek van betere kwaliteit. Yu mu aksi Rudi fu meki a kasi, bika a e wroko fini. Je moet Rudi vragen om de kast te maken omdat hij netjes werkt.
3) znw. kern, essentie, belangrijkste deel. San na a fini fu a tori? Wat is het kern van de zaak?
finpeiri znw. vuurwerk. Zie: bombel; pagara.
finyoro znw. viool.
fir'firi ww. rondtasten, betasten, bevoelen. Fa a faya ben gwe mi no si pe a korku fadon. Ma mi fir'firi na gron te leki mi feni en. Doordat de stroom uitgevallen was kon ik niet zien waar de kurk gevallen was. Maar ik heb rondgetast totdat ik het heb gevonden. Zie: firi.
firi 1) ww. voelen. Mi no firi switi tide. Ik voel me niet zo lekker vandaag.
2) overg.ww. tasten. Yu mu abi deki-ati fu firi nanga yu anu ini wan fisi-olo. Je moet lef hebben om met je handen in een visgat te tasten. Zie: fir'firi; fasi4.
3) znw. gevoel, voorgevoel. Mi abi wan firi taki wan sma o kon luku mi tide. Ik heb zo het gevoel dat iemand me vandaag zal komen opzoeken.
firi ... mofo iemand proberen uit te horen. Zie trefwoord: firi ... mofo.
firi syen zich schamen. Zie trefwoord: syen.
firi wan fasi in verlegenheid brengen. Zie trefwoord: firi wan fasi.
fisi 1) znw. vis. (Kl./Cl. Pisces).
2) ww. vissen.
fisi-aka znw. visarend. Pandion haliaetus (Pandionidae).
fisibonyo znw. graat. Spelling variation: fis'bonyo
fisiboto znw. vissersboot. Spelling variation: fis'boto
fisibuba znw. vishuid, (vis)schub. Spelling variation: fis'buba
fisiman1 znw. visser. Spelling variation: fis'man
fisiman2 znw. verzamelnaam voor verschillende vogelsoorten die vissen vangen.
1) znw. aalscholver. Phalacrocorax olivacceus (Phalacrocoracidae).
2) znw. verzamelnaam voor verschillende ijsvogelsoorten. (Alcedinidae).
3) znw. verzamelnaam voor verschillende meeuw- en sternsoorten. (Laridae).
4) znw. verzamelnaam voor verschillende schaarbeksoorten. (Rynchopidae).
5) znw. slangehalsvogel. Anhinga anhinga (Anhingidae).
fisi-olo znw. kunstmatig aangelegde vijver om vissen te broeden, of een natuurlijke vijver waarin vissen zich vermenigvuldigd hebben, een visgat (SN).
fisiti 1) znw. gast. Mi no man kon. Mi abi fisiti. Ik kan niet komen. Ik heb gasten.
2) znw. vriend; vriend, kameraad. A: Na yu kon nanga den sma disi? B: No, den sma disi a no mi fisiti. A: Ben jij gekomen met deze mensen? B: Nee, ik bemoei niet met deze mensen (lett: deze mensen behoren niet tot mijn vrienden kring). Gebruik: het heeft vaak een negatieve klank.
3) ww. bezoeken. Di un no si en wantu dei, un go fisiti en. Toen we hem een paar dagen niet gezien hadden, gingen we hem bezoeken. syn: luku.
tapu fisiti gezegde. op bezoek. Mi no ben man kon esde. Mi ben abi sma tapu fisiti. Ik kon gisteren niet komen. Ik had mensen op bezoek.
fis'man Zie trefwoord: fisiman1.
fis'neti znw. visnet. Spelling variation: fisineti
fisti bnw. vies, slordig, smerig. Zie: doti2.
dot' fisti bnw. echt vies. No wan sma no lobi en te a dot'wagi dropu a dot' fisti) watra na den mofodoro. Niemand vindt het leuk wanneer de vuilniswagen het smerige vieze water voor hun inrit gelekt heeft.
fisti sani gezegde. eufemisme voor sexuele handelingen.
fisti tori gezegde. schuine mop, verhaaltje.
fisti tori gezegde. affaire, vuile zaakjes. Esde den taki na radio fa driktoro du wan lo fisti tori. Gisteren hebben ze op de radio gezegd dat de directeur in vele vuile zaakjes betrokken is.
fiti 1) ww. passen. A susu no e fiti mi moro. De schoen past me niet meer.
2) overg.ww. passen. Go fiti a bruku, meki mi si efu a sidon bun na yu skin. Ga de broek passen, laat me zien als het goed zit.
fiti ... ai gezegde. mooi (en goed) vinden, bevallen. Kownu trow nanga a frow di ben fiti en ai. De koning trouwde met de vrouw die hij mooi vond. Zie: moi.
3) bw. goed, rechtvaardig, passend, welverdiend. A no fiti fu lei gi yu mama. Het is niet goed om tegen je moeder te jokken. A no fiti fu wan krutubakra teki tyuku. Het past niet voor een rechter smeergeld te ontvangen. Zie: bun.
flaka1 1) znw. vlek. Luku, wan flaka de na yu seifesi! Kijk, er is een vlek op je wang! Var.: fraka.
2) ww. vlekken. Luku bun, boi. A dyamu o flaka yu krosi. Kijk uit, jongen. De koelidruiven gaan je kleren vlekken.
flaka2 ww. in de gaten houden, bespieden. Na wan pisten kba di den skowtu e flaka en. Het is al een tijdje zo, dat de politie hem in de gaten houdt.
flamingo znw. rode ibis. Eudocimus ruber (Threskiornithidae). Ook bekend als korikori.
flaw 1) bw. flauw, bewusteloos, bezwijmd. Di a wagi naki a boi, a ben didon flaw wan yuru langa. Toen de auto die jongen had aangereden, lag hij een uur bewusteloos.
fadon flaw gezegde. flauwvallen, bezwijmen. A skreki taki a fadon flaw. Hij schrok zodanig dat hij flauwviel.
2) ww. flauwhangen. Te a son opo hei den bromki e flaw. Als de zon hoog staat, hangen de bloemen flauwtjes.
flèi ww. bliksemsnel handelen. Di den pikin si den m'ma e kon, den flèi go wasi den dot'sani. Toen de kinderen hun moeder zagen aankomen, vlogen ze om de afwas doen.
flit 1) znw. spuitbus (van insekticide), flitspuit. Mi o leti wan maskita-kandra, bika mi no abi flit. Ik zal een muskietenkaars aansteken want ik heb geen spuitbus insectenspray. het woord komt van een oude merknaam voor insekticide.
2) znw. vloeibare insekticide. A flit disi bun gi mira nanga maskita. Deze insekticide is werkzaam tegen mieren en muskieten.
3) ww. spuiten (Sur NL: flitten). Flit den mira. Spuit de mieren (met insekticide).
4) ww. wordt gebruikt voor iemand die met spetters spreekt. Tya wan prasoro! A man dati e flit te a e taki. Neem een paraplu mee! Die man spuugt als hij spreekt (d.w.z. hij praat met consumptie).
fluku 1) ww. vervloeken. Di a frow no feni san a ben suku, a bigin fluku. Toen de vrouw niet vond waarnaar ze zocht begon ze te vloeken. Zie: wisi; kosi1. Var.: fruku2.
2) znw. vloek. A oso disi abi wan fluku. Er rust een vloek op dit huis. Van: NL. Etym.: vloek .
fo telw. vier. Zie: Zie tabel onder: nomru.
fo-ai-awari znw. vieroog opossum (zo genoemd omdat het een lichte scherp begrensde vlek boven elk oog heeft). Metachirops opossum (Didelphidae). Zie: awari.
fodewroko znw. donderdag. Zie: Zie tabel onder: wiki1.
fokanti 1) bnw. vierkant.
2) znw. vierkant. Zie: faki.
fokofoko znw. long.
folku znw. volk. syn: pipel.
fon 1) ww. zwepen, rammelen, slaan, verslaan, afranselen. A mama fon a pikin, bika a hogri. De moeder heeft het kind gerammeld, omdat ze stout was. Zie: naki; wipi.
2) ww. stampen. Yu e fon a aleisi fu puru a buba. Je stampt de rijst om het kaf eraf te halen. syn: stampu1.
fon nanga mofo overbluffen, door grootspraak iemand tot zwijgen brengen. Zie trefwoord: fon nanga mofo.
fonfon znw. pakslaag, slaag, afranseling. A frow kisi fonfon fu a man. De vrouw heeft een pakslaag van de man gehad.
fonsu znw. fonds, geld verzameld voor een bepaald doel.
forku znw. vork. Zie: spun; nefi.
foroisi znw. voorzaal, voorkamer, woonkamer.
fos'fosi 1) bw. vroeger, eerder. Fos'fosi mi ben go furu na strati. Ma now di mi trow, mi no e go na strati someni moro. Vroeger ging ik veel op straat. Maar nu ik getrouwd ben, ga ik niet zoveel meer.
fos'fosi sani znw. eerste vaardigheden, grondbeginselen. A ben de wan bun temreman. Ma baka di a kisi wan mankeri, a ben mus leri den fos'fosi sani fu a wroko baka. Hij was een goede timmerman. Maar nadat hij een ongeluk gekregen had, moest hij de basisbeginselen van het werk weer aanleren. Morph.: redup.
fosi 1) rangtelw. eerst(e). Mi na a fosi pikin fu mi mama. Ik ben het eerste kind van mijn moeder. ant: laste; kriboi.
2) vw. voordat. Fosi mi go drape, mi mus du wan sani. Voordat ik daarnaar toe ga, moet ik iets doen. ant: baka di.
3) bw. vroeger. Fosi mi ben waka nanga futu go na skoro. Vroeger ging ik te voet naar school. A no e du den sani moro san a ben lobi du fosi. Hij doet de dingen niet meer die hij vroeger graag deed. ant: now; nownow.
fosi dati bw. voordien, daar voor, eerder. A dei dati den tu man tron mati. Ma fosi dati den ben libi leki feyanti nanga densrefi. Op die dag werden de twee mannen vrienden. Maar voordien leefden ze in vijandschap met elkaar.
fosiwan znw. eerste, voorste. ant: lastewan; kriboiwan. Spelling variation: fos'wan
fosten 1) bw. vroeger, eerder, lang terug. Fosten yu ben kan bai kasababrede fu wan sensi wan. Vroeger kon je cassavebrood kopen voor één cent per stuk. syn: fosi.
2) bnw. ouderwets. Wan fosten kukru de fu feni ete pe a krutu-oso ben de. Er is nog steeds een ouderwetse keuken te vinden waar het gerechtsgebouw stond.
fu fosten bnw. van vroeger. Yu mu kba now fu taki fu den sani fu fosten. Je moet nu ophouden om over de dingen van vroeger te spreken.
fotenti telw. veertig. Zie: Zie tabel onder: nomru.
foto 1) znw. stad. Damsko na wan bun bigi foto. Amsterdam is een zeer grote stad. Zie: dorpu.
2) znw. Paramaribo, het hartje van de stad Paramaribo. Mi e go na foto. Ik ga naar de stad (P'bo). Gebruik: Als je in een buitenwijk van Paramaribo bent, en zo zegt, dan betekent dat, de kom van de stad. Maar als je buiten Paramaribo bent, dan kan het ook een wijk in Paramaribo betekenen.
fotoman 1) znw. iemand uit Paramaribo.
2) znw. stadsbewoner, stedeling. syn: fotosma.
fotosei znw. kom van de stad. Gebruik: het wordt gebruikt binnen de stad om de kom van de stad aan te geven.
fotosma 1) znw. iemand uit Paramaribo. Den sma fu Nickerie ben sabi wantron tak' wi na fotosma. De mensen van Nickerie wisten direct dat we uit Paramaribo kwamen.
2) znw. stadsbewoner, stedeling. syn: fotoman.
fow 1) ww. vouwen. Fow den krosi moi fosi yu poti den ini a kasi. Vouw de kleren netjes op voordat je ze in de kast zet. Zie: beni.
2) bnw. krom, gevouwen. Ala den papira fow. Al de papiertjes zijn gevouwen. Zie: kron.
3) znw. vouw, plooi. Efu yu no sabi triki den fow gi a anyisa, a no o sidon bun na yu ede. Als je niet weet hoe je de vouwen bij een hoofddoek moet strijken, zit hij niet goed op je hoofd.
fowru 1) znw. vogel. (Kl./Cl. Aves).
2) znw. kip. Gallus domesticus (Phasianidae). masc: kakafowru.
fowrudoti znw. naam van bepaalde groene, parasitaire planten die voornamelijk op bomen en struiken groeien. (Loranthaceae).
fowrukoi znw. vogelkooi, kippenhok.
fowruloso znw. mijten die leven op kippen en andere vogelsoorten. Menopon gallinae, Mecanthus stramineus e.a. (O. Mallophaga).
fowrumeti znw. kippevlees. Zie: meti.
fowruwiwiri znw. veer.
fowtu 1) znw. fout, schuld, vergissing. Na mi fowtu. Het is mijn schuld. Gado no e meki fowtu. God maakt geen fouten.
2) bw. verkeerd. A wagi no e tnapu bun tapu a pasi, a tnapu fowtu. De wagen staat niet goed op de weg; hij staat verkeerd.
frafra 1) bnw. heel weinig, een beetje. Poti pikin sowtu gi a nyanyan, want mi poti frafra nomo. Strooi een beetje zout op het eten, want ik heb heel weinig gezet. syn: pikinso. Morph.: redup.
2) bw. iets vluchtig doen. Mi taigi Robby fa fu krin a prasi, ma a du en frafra nomo. Ik heb Robby gezegd hoe hij het erf moest schoonmaken. Maar hij heeft het slechts vluchtig gedaan.
fraga znw. vlag.
fragatiki znw. vlaggemast.
frak bnw. heel veel. A no wan frak krosi mi mu wasi tide. Ik moet heel wat kleren wassen vandaag. Gebruik: wordt meestal met wan gebruikt. ant: pikinso; frafra.
fraka Zie trefwoord: flaka1. znw. vlek.
frambo znw. flambouw, fakkel. Spelling variation: frambow
Franskondre znw. Frankrijk. Spelling variation: Fransikondre
fransman znw. een franssprekende.
fransman-birambi znw. carambola. Averrhoa carambola (Oxalidaceae).
Frans'sei znw. Frans Guyana.
frantwortu 1) znw. verantwoordelijkheid. A frantwortu disi bigi tumsi. Mi no man tyari en. Het is een te grote verantwoordelijkheid. Ik kan het niet dragen.
2) bnw. verantwoordelijk. Yu mus du a wroko tapu wan frantwortu fasi. Je moet het werk op een verantwoordelijke manier doen.
gi frantwortu ww. verantwoording geven, rekenschap afleggen, verantwoorden. En a no mi basi. Mi no abi fu gi en frantwortu. Hij is niet mijn baas. Ik ben hem geen verantwoording schuldig. A no kan gi frantwortu san a du nanga a moni. Hij kan niet verantwoorden wat hij met het geld gedaan heeft.
franya znw. franje. Den boi meki moi franya gi den frigi. De jongens hebben mooie franjes aan hun vliegers gezet.
2) bnw. aan flarden scheuren. Den yonguwan fu now e franya den bruku futu. Dan den taki na a modo tan so. De jongeren van deze tijd scheuren hun broekspijpen aan flarden. Ze zeggen dat het mode is.
frede 1) ww. bang zijn, vrezen. Yu no mus frede ini yu eigi oso. Je moet niet bang zijn in je eigen huis. Zie: skreki1.
2) ww. bang maken. A boi disi lobi fu frede a pikin. Deze jongen houdt ervan om dat kind bang te maken.
3) bnw. bang, vreesachtig. A frow ferteri unu wan frede tori. Die vrouw heeft ons een vreesaanjagend verhaal verteld. A frede pikin fu mi no e skreki so esi moro. Het bange kind van mij schrikt niet zo gauw meer.
4) znw. vrees, angst. A frede fu a pikin disi kon moro mofo now. De angst van dit kind is nu erger geworden. Zie: groskin.
5) bnw. lelijk. Mi no wani a boi, yongu. En fesi frede. Ik wil die jongen niet hebben, hoor. Hij heeft een lelijk gezicht. Gebruik: zo gebruikt door jongelui.
fredefrede 1) bnw. vreesachtig, bang. Efu yu fredefrede, yu no abi fu kon nanga unu. Als je bang bent, hoef je niet met ons mee te komen.
2) ww. vreesachtig zijn. Un no abi fu aksi Henri. A man dati e fredefrede tumsi. We hoeven Henri niet te vragen. Die man is te vreesachtig. Morph.: redup.
fredeman znw. iemand die bang is, sufferd. Odo: Fredeman ede no e broko. Spreekwoord: Beter blode Jan dan dode Jan.
frei 1) ww. vliegen.
2) znw. vleugel, vlerk.
freida znw. vrijdag. Zie: Zie tabel onder: wiki1.
freide znw. vrede.
freifrei znw. vlieg. (O. Diptera).
freigron znw. vliegveld, landingsplaats.
freiri 1) ww. vrijen, flirten. Di un ben yongu, un ben lobi fu sidon freiri te un ben go na kino. Toen we jong waren, hielden we ervan om te flirten als we in de theater zaten.
2) ww. vrijen, seksuele omgang hebben. Di mi broko kon ini a oso, mi kon miti den didon e freiri. Toen ik onverwachts het huis binnenkwam, trof ik ze vrijend in bed aan.
3) znw. vrij(st)er.
frekti 1) ww. vlechten. Sandra frekti wan moi wiwiri. Sandra heeft een mooi kapsel gevlochten. syn: brei.
2) znw. vlecht. A hindustani pikin abi wan langa frekti. Het hindoestaanse meisje heeft een lange vlecht.
3) bnw. moeilijk, ingewikkeld, gecompliceerd. A tori disi frekti; mi no man grabu en. Deze situatie is ingewikkeld; ik kan het niet begrijpen. syn: dangra; fromu.
4) ww. omheen wikkelen. A aboma frekti a dia. De boa heeft zich om het hert heen gewikkeld.
fremusu znw. verzamelnaam voor verschillende vleermuissoorten. (O. Chiroptera).
fremusu-aka znw. vleermuisvalk. Falco rufigularis (Falconidae).
fri 1) ww. vrij zijn.
2) znw. vrijheid. Ini 1863 kownu gi den srafu fri. Den ben fri fu libi den pranasi. In 1863 gaf de koning de slaven de vrijheid. Ze waren vrij om de plantages te verlaten.
3) bw. vrij, niet beperkt, ongelimiteerd. Awinsi mi de na straf'oso, mi firi fri. Ondanks ik in de gevangenis zit, voel ik me vrij. Nyanyan de fu naki dagu, yu kan nyan fri. Er is eten in overvloed, je mag eten zoveel je kan.
frifi Zie trefwoord: wrifi. ww. wrijven, inwrijven, smeren.
frigi znw. vlieger (speelgoed).
frigiti Zie trefwoord: fergiti. ww. vergeten.
frikowtu 1) znw. snot. Ala den pikinnengre ben e waka nanga frikowtu na den noso. Al de kinderen liepen met een snotneus rond (lett: met snot aan hun neus).
2) znw. verkoudheid. Wan hebi frikowtu naki en. Hij heeft een zware verkoudheid opgelopen.
3) bnw. verkouden. A pikin frikowtu pikinso, dat' meki a e kreikrei. Het kind is een beetje verkouden, daarom is het huilerig.
abi frikowtu ww. verkouden zijn. Ernie abi frikowtu, dat' meki a no kon na wroko tide. Ernie is verkouden, daarom is hij vandaag niet aan het werk gekomen.
fringi ww. werpen, gooien, smijten. Zie: iti. Van: Eng. Etym.: fling .
fringi ... trowe ww. weggooien, wegsmijten. Di mi kba dringi a soft, mi fringi a batra trowe. Nadat ik de soft opgedronken had, wierp ik de fles weg.
fringi wan ai tapu letten op, in de gaten houden. Zie trefwoord: iti wan ai tapu.
friyari 1) ww. jarig zijn. Oten yu o friyari? Wanneer word je jarig?
2) znw. verjaardag. Zie: bigiyari.
friyari-oso [fri·yar·o'so] znw. verjaardagsfeest.
froisi ww. verhuizen, verhuisd zijn. Di mi ben abi tin yari, mi froisi kon na a foto. Toen ik tien jaar oud was, ben ik naar de stad verhuisd. Te un froisi, dan mi o go na wan tra skoro. Als we verhuisd zijn, ga ik naar een andere school.
froiti 1) ww. fluiten. Her' dei a man e froiti. De hele dag fluit de man. Van: NL. Etym.: fluiten .
2) znw. fluit. Den pikin e bro tapu a froiti. De kinderen blazen op de fluit.
froktu znw. vrucht.
froktu-awari znw. bruine opossum. Metachirus nudicaudatus (Didelphidae). Zie: awari.
froktubon znw. vruchtboom.
fromu 1) bnw. moeilijk, ingewikkeld, gecompliceerd. A tori ben fromu, dat' meki skowtu teki so langa fu tyari en kon na krin. De zaak was ingewikkeld, daarom duurde het zo lang voordat de politie hem kon oplossen. syn: dangra; frekti.
2) ww. verwarren. Di mi e saka a frigi, mi fromu a titei. Toen ik mijn vlieger neerhaalde, heb ik het touw verward.
frow 1) znw. vrouw, Mevrouw. syn: uma.
2) znw. echtgenote. syn: wefi.
frowa bnw. tot de draad versleten. No weri a empi dati. A frowa tumsi. Trek dat hemd niet aan. Het is tot de draad versleten.
fru vw. voor (wordt alleen gebruikt in de uitdrukking wan fru wan).
wan fru wan bw. Datra kari den sma wan fru wan kon in'sei. Een voor een riep de doctor de mensen naar binnen. syn: wan wan.
frudu 1) bw. vloed, hoogtij. Nownow a Srananliba frudu. Het is nu vloed in de Suriname rivier. syn: hei1.
2) ww. vloed worden, overstromen. ant: fala2.
3) znw. overstroming.
fruduwatra bw. vloed, hoogtij. Nownow a Srananliba abi fruduwatra. Nu is er vloed in de Suriname rivier. ant: falawatra.
fruferi Zie trefwoord: ferferi. ww. lastig vallen, plagen, vervelen.
fruk'fruku bw. heel vroeg. Yu mus go fruk'fruku na bakri-oso fu feni brede. Je moet heel vroeg naar de bakkerij gaan om brood te vinden. Morph.: redup.
fruku1 bw. vroeg. Tamara mamanten mi o go fruku na wowoyo. Morgenochtend ga ik vroeg naar de markt. ant: lati1. Van: NL. Etym.: vroeg .
fruku2 Zie trefwoord: fluku. ww. vervloeken.
frumorsu Zie trefwoord: fermorsu. ww. vermorsen, verkwisten, verspillen.
frustan Zie trefwoord: ferstan. ww. verstaan, begrijpen.
frusteri Zie trefwoord: fersteri. ww. feliciteren, gelukwensen.
frustu 1) znw. roest. Sorgu tak' yu krabu ala frustu puru fosi yu spoiti a wagi. Zorg dat je alle roest verwijdert voordat je de wagen spuit.
2) bnw. verroest. wan frustu baisigri een verroeste fiets
3) ww. verroesten. Yu mu tara a wagi noso a o frustu. Je moet de wagen laten asfalteren anders verroest hij.
fruteri Zie trefwoord: ferteri. ww. vertellen.
frutrow Zie trefwoord: fertrow. gezegde. vertrouwen op iemand of iets zetten.
fruwakti Zie trefwoord: ferwakti. ww. verwachten, rekenen op.
fu 1) voorz. van. A oto na fu en. De auto is van hem.
2) voorz. uit, van. A granman fu den Dyuka kmopo fu Dritabiki. Het opperhoofd van de Aukaners komt uit Drietabbetje. Mi bai pinda fu a frow dati. Ik heb pinda's van die vrouw gekocht.
3) voorz. om. Den bigiman e kon makandra fu taki a moni tori. De leiders komen bij elkaar om de geldzaak te bespreken.
4) voorz. over. Den e taki wan tori fu Anansi. Ze spreken over Anansi.
5) voorz. voor, ten behoeve van (t.b.v.). Mi bai a paki spesrutu fu en, ma a no e weri en. Ik heb dit pak speciaal voor hem gekocht, maar hij draagt het niet. Zie: gi2.
fu di vw. omdat, doordat. Fu di mi mu wasi den krosi fu mi, meki mi no man gwe. Omdat ik mijn kleren moet wassen, kan ik niet weg. syn: bikasi; na di.
fu sanede Zie trefwoord: sanede. vragend.vnw. waarom.
fu tru bw. werkelijk, echt. Di mi m'ma kmopo at'oso, mi ben breiti fu tru. Toen mijn moeder uit het ziekenhuis ontslagen werd, was ik echt blij.
fufuru ww. stelen. Spelling variation: f'furu
fufurubakru znw. kleptomanie. A boi disi mus abi wan fufurubakru. Ala sani san a si, a e fufuru. Deze jongen lijdt aan kleptomanie (lett: heeft een stelende geest). Alles dat hij ziet, steelt hij.
fufuruman znw. dief.
fuga ww. balen, een hekel hebben aan, geïrriteerd raken. Te alen e bigin kon mi e fuga, bika mi sabi san o miti mi. Wanneer het begint te regenen baal ik, want ik weet wat me overkomen zal.
fugufugu 1) bnw. wollig; wollig, ruigharig (van dieren).
2) bnw. mul, niet compact (van zand). Morph.: redup.
funamku 1) bw. voornamelijk. A boskopu disi na funamku gi den sma di e libi na Abrabroki. Deze boodschap is voornamelijk voor de mensen die te Abrabroki wonen. Var.: namku. Van: NL. Etym.: voornamelijk .
2) bnw. belangrijk. Na wan funamku sani fu leri den pikin maniri. Het is belangrijk om de kinderen manieren te leren. syn: prenspari.
fundamenti znw. fundament, fondering. Zie: stonfutu.
fungubon znw. naam voor twee verwante, grote sierplanten (de bladeren worden gebruikt als versieringen en ook om grafkransen te maken). Cycas revoluta; C. circinata (Cycadaceae).
furu 1) bw. veel. ant: pikinso.
2) bw. vol. ant: leigi.
3) ww. vullen, volgieten. Go na liba go furu ala den dyogo nanga watra. Ga naar de rivier om al de flessen met water te vullen.
futu 1) znw. voet, poot. Mi kon nanga futu. Ik ben te voet gekomen. Zie: aifutu; bakafutu; futufinga; ondrofutu; tapufutu.
2) znw. been. Den ben mu koti a futu let' ondro a kindi. Ze moesten het been vlak onder de knie amputeren. Zie: bonfutu; bowtu1; kindi; koiti.
bro ... futu gezegde. zit te rusten. Mi e go bro mi futu. Mi waka tumsi. Ik ga even zitten. Ik heb te veel gelopen. Zie: sidon.
de na en futu gezegde. menstrueren. Te Henna de na en futu, a no e bori gi en masra. Als Henna menstrueert, kookt ze niet voor haar man. Zie: munsiki; futuman nyanyan.
kaka futu gezegde. tegenstand bieden, weerstand bieden. Den ben wani poti mi nanga tranga na dorosei, ma mi kaka futu gi den. Ze wilden me met geweld buiten zetten, maar ik heb me verzet.
kisi futu gezegde. wordt gebruikt als iets verdwenen of gestolen is. Ala den wrokosani ini a kantoro kisi futu. Alle gereedschappen van het kantoor zijn verdwenen.
meki futu gezegde. dansen. Esde neti yu ben mu si fa den sma ben meki futu na a friyari-oso. Gisteren avond moest je zien hoe uitbundig ze dansten op het verjaardagsfeest. syn: lusu futu.
misi futu gezegde. struikelen. Sonleisi te yu e opo fu yu bedi, yu kan misi yu futu dan yu e fadon. Soms kun je, als je van je bed opstaat, over je voeten struikelen en vallen. Zie: aka1.
futubangi znw. voetbankje.
futuboi znw. loopjongen, boodschappenjongen.
futufinga znw. teen.
futuketi znw. voetketting.
futuman nyanyan znw. eten klaargemaakt door en menstruerende vrouw. Son sma abi a trefu tak' den no man nyan futuman nyanyan. Sommige mensen hebben een treef, ze mogen niets eten dat door een menstruerende vrouw klaargemaakt is.
futumarki znw. voetafdruk.
futupasi znw. voetpad.
futusei znw. de onderste gedeelte van iets, voet. Wan fu den pikin ben sidon na a edesei fu a bedi, a trawan na a futusei. Een van de kinderen zat aan het hoofdend van het bed, de andere aan het voetenend. ant: edesei.
Copyright © 2003