D - d

da lidw. variant van: a. Gebruik: kerktaal.
dagadaga znw. machinegeweer.
dagu znw. hond. Canis familiaris (Canidae). Gebruik: Iemand een hond noemen is een grote belediging. Van: Eng. Etym.: dog .
fu naki dagu gezegde. in overvloed zijn. Nyanyan ben de fu naki dagu. Er was eten in overvloed. syn: bogobogo.
wan piriskin dagu znw. een hond met huidziekte.
dagublat znw. groentensoort. Ipomoea reptans (Convolvulaceae).
daguloso 1) znw. hondeluis. Haematopinus soorten/species (O. Anoplura).
2) znw. hondevachtluis. Trichodectes soorten/ species (O. Mallophaga).
daguwesneki znw. tapijtslang, boa constrictor. Boa constrictor (Boidae). Ook bekend als gadosneki of papasneki.
daki znw. dak.
dala znw. (een muntstuk of bankbiljet van) twee gulden en vijftig cent, dollar. Zie: Zie tabel onder: moni.
dalaskowtu znw. verklikker, tipgever.
dalek bw. straks, aanstonds. Go sibi a oso. Dalek mama e kon. Ga het huis bezemen. Straks komt moeder. Van: NL. Etym.: dadelijk . Spelling variation: dâlek
dampu 1) znw. damp, stoom, nevel. Di a aleisi bigin kuku, wan dampu bigin komoto ini a patu. Toen de rijst begon te koken, kwam er een damp uit de pot. Te yu de na busikondre, yu kan si wan dampu te mamanten tapu a liba. Als je in het binnenland bent, kan je 's morgens een nevel op de rivier zien.
2) ww. dampen. Di mi fringi mi ai go ini a kukru, mi si wan patu e dampu tapu a faya. Toen ik een blik in de keuken wierp, zag ik een pot op het vuur staan dampen.
3) znw. onaangename geur. Di a puru a susu na en futu, wan dampu furu a heri foroisi. Toen hij zijn schoenen uittrok, vulde een onaangename geur de gehele voorkamer.
4) ww. een onaangename geur verspreiden. A gotro e dampu. De goot verspreid een onaangename geur.
Damsko znw. Amsterdam.
dan1 vw. dan.
dan2 znw. dam, dijk.
dangra 1) bnw. duister, ingewikkeld, moeilijk, bezwaarlijk, verward. A tori dati dangra. Mi no ferstan en. Dat is een ingewikkelde situatie. Ik kan het niet begrijpen. A man go na en basi nanga a tori san e dangra en. De man is naar zijn baas gegaan met het probleem dat hij bezwaarlijk vindt. ant: krin.
2) ww. moeilijk maken, dwars zitten, in de war zijn. Fa yu e sidon so? San e dangra yu ede? Waarom zit je zo? Wat zit je dwars?
danki znw. dank u. Gebruik: Men zegt liever tangi.
dankidanki bw. alstublieft, met beleefdheid vragen. Gebruik: Wordt gebruikt bij een dringend verzoek. Men zegt liever tangitangi. Morph.: redup.
dansi 1) ww. dansen.
2) znw. dans, danspartij. Esde neti den birti hori wan dansi te leki musdei m'manten. Gisteravond hadden de buren een danspartij tot de vroege ochtend.
dansman znw. danser.
dans'oso znw. dansgelegenheid.
dape Zie trefwoord: drape. bw. daar.
dat' meki daarom. Zie trefwoord: dat' meki.
dat' sei daarheen, die kant op. Zie trefwoord: dat' sei.
dat'ede vw. daarom. Zie: dat' meki. Spelling variation: dati-ede
dati1 1) aanwijz.vnw. die, dat. Luku a boi dape. Na a boi dati kon fufuru ini mi oso. Kijk die jongen daar. Die jongen is in mijn huis komen stelen. Zie: disi.
2) aanwijz.vnw. legt nadruk op een persoonlijke voornaamwoord. Yu si fa mi e bari yu. Yu dati mus luku bun nanga mi. Je ziet hoe ik je waarschuw. Jíj moet oppassen met mij. Yu dati kan rei taksi ala dei, ma mi dati no man. Jíj kan elke dag in een taxi rijden, maar ik kan dat niet. Gebruik: soms komt er een oplettendheid of waarschuwing bij.
3) tussenw. dus dat (gebruikt om de gedachte van de ander te onderkennen).
dati2 1) vw. dat. Den boi taki dati den o kon tamara baka. De jongens zeiden dat ze morgen terug zullen komen. Var.: taki2. Spelling variation: dat'
2) vw. zodat. A bus ben furu dati no wan mira ben man psa go na insei. De bus was propvol zodat er geen kip meer bij kon (lett: geen mier doorheen kon). syn: sodati; taki2.
datra znw. medicus, dokter, arts.
datra-oso znw. kliniek, polikliniek.
datrasiki znw. ziekten die genezen kunnen worden door medische behandelingen. Zie: nengresiki.
de1 1) ww. zijn. A owru de baka a doro. De houwer is achter de deur. Zie: na1.
2) hulpww. variant van e. Gebruik: kerktaal.
de2 Zie trefwoord: e. hulpww. duidt aan met het werkwoord dat de handeling voortdurend is.
de ini borgu in burger. Zie trefwoord: de ini borgu.
de ini srudati militair zijn. Zie trefwoord: de ini srudati.
de na ai 1) wakker zijn.
2) waakzaam zijn, alert. Zie trefwoord: de na ai.
de na baka achter zijn. Zie trefwoord: de na baka.
de na en futu menstrueren. Zie trefwoord: de na en futu.
de na strafu in de gevangenis zijn. Zie trefwoord: de na strafu.
de nanga krin ai nuchter zijn. Zie trefwoord: de nanga krin ai.
de tapu ... yari oud zijn, op leeftijd. Zie trefwoord: de tapu ... yari.
dede1 1) ww. sterven. Moro furu na den pikinnengre ben dede. Voor het grootste deel waren het de kinderen die sterven. ant: libi1. Van: Eng. Etym.: dead .
a ten dati dede kba gezegde. die tijd ligt al achter ons, het is voorbij.
dede na watra ww. Di a boto drai tapu, feifi sma dede na watra. Toen de boot omkantelde, zijn vijf mensen verdronken. Zie: sungu.
2) bnw. dood. Birman trowe wan dede sneki na strati. Buurman heeft een dode slang op straat gegooid.
3) znw. gestorvene; lijk. Mi e go kari sma fu kon opo a dede, mi e go beri a dede. Ik ga iemand roepen om de gestorvene op te halen; ik ga de gestorvene begraven. Fosi den go na berpe, a dede o kon na oso. Voordat ze naar de begraafplaats gaan, zal het lijk eerst naar huis gebracht worden.
wasi dede gezegde. lijkbewassing (voordat ze de lijk aankleden, wassen ze het).
4) znw. sterfgeval. Wan dede de ini a famiri. Er is een sterfgeval in de familie.
5) znw. de dood. Yu sabi suma tyari Dede kon na foto? Na Anansi. Weet je wie de dood naar de stad heeft gebracht? Dat is Anansi. De dood wordt soms als een persoon in de volksmond gezien, en soms als Ba Fedi, Meneer de Dood, aangeduidt.
dede2 1) bnw. bot, stomp. A nefi dede. Mi no man koti noti nanga en. Dat mes is bot. Ik kan niets ermee snijden. ant: srapu.
2) bnw. verlamd. Sensi di mi kisi a beroerte, a anu fu mi dede. Sinds ik een beroerte heb gehad, is mijn hand verlamd.
3) bnw. saai. A: Fa fu a dansi fu esde? B: A presi ben dede. A: hoe was het feest gisteren? B: Het was saai.
dedebonyo znw. geraamte, dood bot.
dedeboskopu znw. familiebericht, overlijdensbericht.
dede-ede znw. doodskop.
dedekisi znw. doodskist.
dedekondre znw. dodenrijk.
dedeman znw. dode.
dede-oso znw. dodewake, rouwbeklag dat wordt gehouden bij het huis van de overledene totdat deze begraven wordt. Zie: aitidei. Spelling variation: ded'oso
dedeskin znw. lijk, kadaver.
dedesma znw. dode.
dedesribi znw. diepe slaap.
dedestrafu znw. doodstraf. Krutubakra gi a man dedestrafu fu di a kiri wan skowtu. De rechter heeeft de man tot de doodstraf veroordeeld omdat hij een agent heeft vermoord.
dedewagi znw. lijkwagen.
dedewan znw. dode.
dedewatra znw. lijkenvocht.
dedeyuru znw. doodsuur, laatste levensuur.
degedege 1) ww. wankelen. A wan sei futu fu a tafra syatu, dat' meki a e degedege. Een poot van de tafel is kort, daarom wankelt hij.
2) ww. twijfelen, wijfelen. Efu yu sabi tak' na disi yu mus du, dan yu mus du en. No degedege moro langa. Als je zeker weet dat je dit moet doen, doe het dan. Twijfel niet langer meer. Morph.: redup. Var.: degredegre.
degredegre Zie trefwoord: degedege. ww. twijfelen, wijfelen.
dei znw. dag. Van: Eng. Etym.: day .

TABEL 1: Delen van de dag

Fa a dei prati  
musudei voor zonsopgang
mamanten s morgens
brekten ongeveer 1 uur s middags
bakadina s middags
mofoneti vooravand (ongeveer 6 uur)
mindrineti middernacht
deiten overdag
neti s avonds, s nachts

tra dei bw. onlangs, laatst. Tra dei di mi ben go na wowoyo, mi lasi mi portmoni. Laatst toen ik naar de markt ging, heb ik mijn portemonnee verloren.
a tra dei fu en gezegde. de volgende dag. Di mi yere tak' a sani e seri moro bunkopu drape, mi go a tra dei fu en. Toen ik hoorde dat het daar goedkoper verkocht werd, ging ik de dag daarop er naartoe.
wan dei gezegde. eens, op een dag, een keer. Wan dei yu o si tak' mi abi leti. Eens zal je zien dat ik gelijk heb. Wan dei di Anansi ben e waka ini a busi, a miti Sekrepatu. Een keer toen Anansi door het bos liep, ontmoette hij de schildpad. Mi o kon luku yu wan dei. Ik zal je op een dag komen bezoeken.
deibrede znw. dagelijks brood. A e waka e suku wroko ala sei, nomo fu a kan feni en deibrede. Hij loopt overal rond op zoek naar werk om zo aan zijn dagelijks brood te komen.
deibuku znw. dagtekstboek van de Evangelische Broedergemeente.
deigri znw. degen, floret.
deimoni znw. dagloon. A deimoni san Savitri e kisi no sari fu gi den pikin fu en nyanyan. Het dagloon van Savitri is niet genoeg om haar kinderen te voeden.
deinen znw. Naam gegeven aan een jongen of meisje afhankelijk van de dag welke hij of zij geboren is. (Die naam wordt gebruikt voor ritueele handelingen.). Zie: nen.

TABEL 2: Rituele Namen

Dag van geborte Dag van de week Vrouwelijk Mannelijk
zondag sonde Kwasiba Kwasi
maandag munde Adyuba Kodyo
dinsdag tudewroko Abeniba Kwamina
woensdag dridewroko Akuba Kwaku
donderdag fodewroko Yaba Yaw
vrijdag freida Afiba Kofi
zaterdag satra Amba Kwami

deiten bw. overdag. Zie: Zie tabel onder: dei.
deiwortu znw. dagtekst voor de dag, dagwoord.
dek'ati znw. moed, durf, lef. Yu mus abi dek'ati fu psa a sula dati. Je moet wel lef hebben om over die stroomversnelling te gaan. syn: man-ati. Zie: lasi ati. Spelling variation: deki-ati
deki 1) bnw. dik. ant: mangri. Zie: fatu1. Van: NL. Etym.: dik .
2) bnw. gezwollen, opgezet. Esde mi drai mi futu, dat' meki a deki tide. Gisteren heb ik mijn enkel verstuikt, daarom is hij vandaag gezollen. syn: sweri2.
dem lidw, vnw. variant van "den". Gebruik: kerktaal.
den1 vnw. 3de persoon meervoud voornaamwoord. Dezelfde vorm wordt gebruikt voor pers.vnw en bezitt.vnw (zij, ze, hen, hun). Di den man gwe na den kondre baka, den taki fu Sranan. Toen de mensen in hun land teruggekeerd waren, spraken zij over Suriname.
den2 lidw. bepaald meervoud lidwoord. Den tu pikin fu mi lobi fu nyan bami. Mijn twee kinderen houden van bami (lett: De twee kinderen van mij...). Zie: a2; wan2; wantu.
denki 1) ww. denken. Den pikin fu dis' ten no e denki fara. De kinderen van deze tijd denken niet ver vooruit. Fa yu denki? Wat denk je ervan? Zie: prakseri.
2) ww. nadenken. Denki a tori. Denk na over de zaak.
3) znw. idee, gedachte, verbeelding. Disi na san mi e prakseri, san na yu denki? Dit is wat ik ervan denk, wat is jouw gedachte? A e waka nanga a denki tak' a o tron datra. Hij loopt met de verbeelding dat hij docter wordt.
densrefi wederkerend.vnw. hunzelf, elkaar (3de persoon meervoud wederkerend vnw).
desko 1) ww. discrimineren. A man disi e desko. A e teki soso hindustani na wroko. Deze man discrimineert. Hij neemt alleen hindoestanen in dienst.
2) znw. discriminatie. Yari langa den blakaman na Zuid Afrika ben feti a desko san den wetiman ben desko den. Jarenlang hebben de zwarte Zuid-Afrikaners gestreden tegen de discriminatie door de blanken.
di 1) vw. toen. Di mi ben kon suku yu esde, yu no ben de. Toen ik je gisteren kwam opzoeken, was je er niet. Zie: te1.
2) vw. terwijl, toen. Di mi ben e sribi, a fufuruman kon na ini a oso. Terwijl ik sliep, kwam de dief het huis binnen. syn: aladi.
3) betrek.vnw. die, dat, welke, hetwelk, dewelke. A man di gi mi a papira no taigi mi san fu du nanga en. De man die me het papier gaf, heeft me niet gezegd wat ik ermee moet doen. Zie: san2.
4) vw. omdat. (uitspraak variant van fu di).
di psa terug, geleden. Zie trefwoord: di psa.
dia znw. hert. (Cervidae). Er zijn drie hertsoorten in Suriname. spec: kuriaku; prasaradia; sabanadia.
teki diafutu gezegde. snel weggaan. Di den boi si a skowtu, den teki dia futu. Toen de jongens de agent zagen, maakten ze zich snel uit de voeten.
diameti znw. hertevlees. Zie: meti.
dibakadina bw. vanmiddag, hedenmiddag. Spelling variation: dibakad'na
didibri znw. duivel. Spelling variation: d'dibri
didibri-apra znw. noni. Morinda citrifolia (Rubiaceae).
didibrikondre znw. hel.
didon 1) ww. liggen. A meisje e didon tapu a bedi e leisi. Het meisje ligt op bed te lezen. Zie: hari ... baka; rostu. Spelling variation: d'don
2) ww. naar bed gaan. Mi e go didon, yèrè. Tamara mi mu go na wroko. Ik ga naar bed, hoor. Morgenochtend moet ik naar het werk gaan. syn: sribi.
didyonsro bw. zo net, kort geleden. Didyonsro a bus kmopo fu dyaso. De bus is zo net van hier vertrokken.
difrenti bnw. verschillende. Van: Eng. Etym.: different .
diki 1) ww. delven, graven. Mi diki wan olo nanga wan skopu. Ik heb een gat gegraven met een schop. Zie: krabu1.
diki puru ww. (uit)graven, pulken. No diki den bromki puru na sei a gotro. Graaf die bloemen naast de goot niet uit. Efu yu no diki a sika puru, yu kan lasi yu futu. Als je de zandvlo niet eruit pulkt, kan je je voet verliezen.
2) ww. bemoeien. A man disi e diki ini mi tori. Deze man bemoeit in mijn zaken.
diki skopu graven, delven. Zie trefwoord: diki skopu.
diki suku blijven onderzoeken. Zie trefwoord: diki suku.
diki wan soro een wond openkrabben. Zie trefwoord: diki wan soro.
dimamanten bw. vanmorgen (tussen zes en twaalf uur).
dimusudei bw. vanochtend voor zonsopgang. Spelling variation: dimus'dei
dinari 1) znw. kerkdienaar.
2) znw. iemand die een lijk klaarmaakt voor de begravenis.
dineti bw. vanavond, deze avond, vannacht. syn: tide neti.
dini 1) ww. dienen. A president mus dini a folku, ma a man disi e suku en eigi bun nomo. De president moet het volk dienen, maar deze man zoekt alleen zijn eigen voordeel. Zie: knekti.
2) ww. vereren. Yu no kan dini Gado makandra nanga den gudu fu grontapu. Je kunt God niet tegelijk met de rijkdom van de wereld dienen.
dip'bere bnw. geheimzinnig. A uma dipibere. A sabi kibri en tori. Die vrouw is geheimzinnig. Ze weet haar zaken geheim te houden. Spelling variation: dipibere
dip'bere tori znw. verhaal met verborgen betekenissen. Zie: inibere tori.
dipi 1) bnw. diep (als in water).
2) bnw. belangrijk of geheim (in een verhaal), moeilijk te begrijpen (in een taal), ingewikkeld (in een gedachte, besluit of overleg).
3) ww. dopen. Te Syori e nyan en buskutu, a e dipi en ini en fayawatra. Als Syori beschuit eet, doopt hij het in zijn thee. syn: dopu2.
4) znw. verborgen betekenis. A tori disi abi wan dipi. Dit verhaal heeft een verborgen betekenis.
dipibere Zie trefwoord: dip'bere. bnw. geheimzinnig.
dir'diri bnw. duur betaalde, heel duur. A dagu nyan mi dir'diri susu. De hond heeft mijn duur betaalde schoenen gebeten. Morph.: redup.
diri 1) bnw. duur, kostbaar. A abi wan diri linga na en finga. Ze heeft een kostbare ring aan haar vinger. ant: bunkopu.
2) bw. duur. Yu o pai diri fu wan oto, yèrè. Je zal duur voor een auto betalen, hoor!
3) bw. Wanneer het van mensen gezegd wordt betekent het dat een persoon lang niet gezien wordt. Baya, yu kon diri! Omeni langa mi no si yu? Sur NL: Je bent duur geworden! Ik heb je lang niet gezien.
dis' sei hier naartoe, deze kant op. Zie trefwoord: dis' sei.
disi aanwijz.vnw. deze, dit. A susu disi takru. Deze schoenen zijn lelijk. A disi yu mu puru. Deze moet je weghalen. Dis' wiki mi o kon. Deze week zal ik komen. Gebruik: Het aanwijz.vnw komt meestal na het znw of het pers.vnw a, maar disi mag ook voor het znw komen. Zie: dati1. Van: Eng. Etym.: this .
dis'ten znw. tegenwoordig, van deze tijd, thans. Den pikin dis'ten lobi weri syatu krosi san e poti den mindribere na doro. De jonge dames van deze tijd dragen graag korte kleding stukken dat hun buik bloot laat.
distrikti znw. distrikt.
dobru 1) ww. verdubbelen.
2) bnw. dubbel.
3) bnw. gespierd. Mi o go opo isri meki mi skin kon dobru. Ik zal aan gewichtheffen doen om gespierd te raken.
dobrutifi znw. dubbele tand.
dodoi ww. een kind sussen, in slaap wiegen. Dodoi a pikin, meki a tan tiri. Sus dat kind. Laat het stil blijven. Zie: boboi.
dofo Zie trefwoord: dofo-oso. znw. hut waar de bonuman zijn magische rituelen en.
dofo-oso znw. hut waar de bonuman zijn magische rituelen en werkzaamheden verricht. Var.: dofo. Spelling variation: dof'oso
dofu bnw. doof zijn.
dofuman znw. iemand die doof is, een dove. A e prei dofuman, ma a no dofu. A no wani yere. Hij doet als een dove, maar hij is niet doof. Hij wil niet horen.
dogla znw. iemand geboren uit een neger en hindoestaan. Zie: malata; sambo. Van: Hindi.
doi znw. duim of grote teen. syn: bigidoi. Var.: doin.
beri doi gi gezegde. duimen voor iemand.
doifi znw. duif. (Columbidae).
doifi-aka znw. roodsnavelbuizerd, wegbuizerd. Buteo magnirostris (Accipitridae).
doin Zie trefwoord: doi. znw. duim.
Doisri1 1) znw. Duitser.
2) znw. Duits.
doisri2 znw. tropische wandluis, weegluis, bedwants. Cimex rotundatus (Cimicidae, O. Heteroptera). Bedwants die vroeger veel voorkwam in matrassen met kapokvulling. Tegenwoordig komen ze niet meer voor omdat men matrassen maakt van foam.
Doisrikondre znw. Duitsland.
Doisritongo znw. Duits.
doitiki znw. duimstok, maatstok, ellemaat. syn: markitiki.
doksi 1) znw. verzamelnaam voor verschillende doks- en eendsoorten. (Anatidae). masc: drèk. Zie: kwakwa.
2) znw. muskuseend. Cairina moschata (Anatidae). Ook bekend als busdoksi.
dokun znw. lekkernij gemaakt van cassave en kokosnoot. Het mengsel wordt gewikkeld in stukjes bananenblad en daarna dichtgebonden en in een pot met kokend water gestopt totdat het gaar is.
dolku znw. dolk.
dompu 1) ww. dumpen. Neti yuru den dompu doti ini a gotro. 's Nachts heeft men afval in de goot gedumpt.
2) ww. omkantelen. Mi dompu a bari meki ala a watra lon kmopo ini en. Ik heb het vat omgekanteld om al het water eruit te laten lopen.
3) ww. hinken, mank lopen. A e dompu fu di a broko en wan sei futu. Hij loopt mank omdat hij zijn ene been heeft gebroken. Zie: tingatinga.
4) ww. iemand de baas zijn op een bepaald gebied. A man disi tranga moro mi, ma efu un hori wan streilon mi e dompu en. Deze man is sterker dan mij, maar als we een wedloop houden ben ik hem de baas.
domri znw. religieuse voorganger, dominee, predikant. Gebruik: (het wordt ook gebruikt voor Hindoe en Islamitische religieuse leiders, b.v. wan kuli domri voor een Hindoe priester). Zie: preikiman.
domrikrosi znw. klederdracht van een dominee of priester bij het uitvoeren van bepaalde rituelen.
domriwroko znw. het werk van een dominee.
domru ww. wikkelen, inpakken. Domru a fisi ini wan pisi papira. Wikkel de vis in een stuk papier.
don bnw. dom. ant: koni.
dondru 1) znw. donder. Dondru e bari. Het dondert. Zie: faya3.
2) ww. donderen.
dondruston znw. neolithische bijl; men zegt dat die steen uit de hemel gevallen is. Gebruik: het wordt gebruikt bij de winti religie.
dongo ww. onder gaan, dalen. A son e dongo. De zon gaat onder. Gebruik: verouderd: nu zegt men liever a son e saka. Zie: saka2.
doni 1) znw. muntstuk van tien cent, dubbeltje. Zie: Zie tabel onder: moni.
2) znw. geldsbedrag oorspronkelijk ter waarde van tien cent; nu ook tien gulden, en zelfs tien duizend gulden. Zie: Zie tabel onder: moni.
donkaw znw. domoor, dommerik. Gebruik: beledigend.
donman znw. domoor, domkop.
dopu1 1) ww. dopen. Sonde di e kon den o dopu den pikin na kerki. Zondag aanstaande worden de kinderen in de kerk gedoopt.
2) ww. gedoopt zijn. Te yu dopu dan yu e kisi wan papira fu kerki di sori tak' na den dopu yu. Nadat je gedoopt bent krijg je een bewijs van de kerk om aan te tonen dat je door hun gedoopt bent.
teki dopu ww. zich laten dopen. Baka di Ronald kon na bribi, a ben wani teki dopu. Nadat Ronald tot bekering gekomen is, wilde hij zich laten dopen.
3) znw. de doop. Fosi yu teki dopu, yu mu kon sabi fosi san na dopu. Voordat jij je laat dopen, moet je eerst weten wat de doop betekend.
4) ww. figuurlijk gebruikt met de betekenis van ontgroenen of voor het eerst in gebruik nemen. Mi bai wan nyun wagi ma mi no dopu en ete. Ik heb een nieuwe wagen gekocht maar ik heb mijn eerste ritje nog niet gemaakt.
dopu2 ww. soppen, onderdompelen. Johanisi ben lobi fu dopu en boru ini en kofi. Johan had de gewoonte zijn bol in zijn koffie te dopen. Mi mama dopu a empi ini a sopo watra dan a bosro en, ma a flaka no kmoto fu en. Mijn moeder heeft het hemd eerst ondergedompeld in een sopje en daarna geborsteld, maar ze kreeg de vlek er niet uit.
dopukerki znw. doopdienst. Sonde di e kon wi o hori dopukerki. Zondag aanstaande hebben we doopdienst. Gebruik: (kerktaal).
dopu-oso znw. doopfeest. Spelling variation: dop'oso
dor'ai znw. geringschatting. No tyari yu dor'ai na mi! Schat me niet gering! Gebruik: het wordt altijd gebruikt met het werkwoord tyari.
dorfu ww. durven. En papa fon en tak' a no ben dorfu fu taki wan sani. Zijn vader gaf hem zo'n pakslaag dat hij niet durfde om hem tegen te spreken. Zie: pruberi; prefuru.
doro1 1) znw. deur. Tapu a doro. Maak de deur dicht. Van: Eng. Etym.: door .
2) znw. deuropening. A sutu en ede na a doro, dan a taki: San de fu du dya? Zij stak haar hoofd door de deuropening en zei: Wat gebeurd er hier?
na doro znw. buiten. Go na doro go teki a sisibi. Ga buiten de bezem halen. Di a man dyuku en dan ala en bere kon na doro. Toen de man hem gestoken had, kwamen zijn ingewanden naar buiten. Zie: dorosei.
go na doro ww. op stap gaan. Feestedei sma no e tan na oso. Den e go na doro. Met de feestdagen blijft niemand thuis. Men gaat op stap.
wan opo doro gezegde. een gelegenheid.
doro2 ww. aankomen, arriveren. Fa mi doro na oso, a alen bigin kon. Direkt nadat ik thuis aankwam begon het te regenen.
doro3 bw. als maar door, telkens, steeds. Doro mi mama e kragi fu a oli tori. Mijn moeder klaagt telkens over de spijsolie schaarste. Dorodoro yu e kon lati. Je komt telkens laat. Var.: dorodoro3.
go doro ww. doorgaan. Fa alen kon dan a konmakandra no go doro. Vanwege de regen is de samenkomst niet doorgegaan.
hori doro ww. volharden, volhouden. No lasi ati! Yu mu hori doro te na a kba. Geef de moed niet op! Je moet volhouden tot het eind.
doro4 ww. zeven. Mama doro a blon fu meki a kuku. Moeder zeefde de blom om de koek te bakken.
doro ... na ai iemand uitdagen; ruzie zoeken met iemand. Zie trefwoord: doro ... na ai.
dorodoro1 znw. zeef.
dorodoro2 bnw. door en door. Mi sabi mi pikin dorodoro. Mi sabi tak' a no o teki san no fu en. Ik ken mijn kind door en door. Ik weet dat het niet zal nemen wat niet van hem is.
dorodoro3 Zie trefwoord: doro3. bw. als maar door, telkens, steeds.
dorokroku znw. deurknop.
doromofo Zie trefwoord: dromofo. znw. dorpel, drempel.
dorosei 1) bw. buiten, buitenkant, uiterlijk (voorkomen). A dagu mus tan na dorosei bika a fisti. De hond moet buiten blijven, omdat hij vies is. A man disi moi fu dorosei, ma a abi takru maniri. Deze man heeft een mooi voorkomen, maar hij heeft slechte manieren. ant: inisei.
2) bw. buitenland. Oto no e meki dya. Den mu tyari den kmopo fu dorosei. Auto's worden hier niet gemaakt. Ze moeten uit het buitenland gehaald worden.
dorosei kondre buitenland. Zie trefwoord: dorosei kondre.
dorosei moni vreemd geld, valuta. Zie trefwoord: dorosei moni.
dorosei sma buitenlander. Zie trefwoord: dorosei sma.
dorpu znw. dorp. Zie: pranasi; foto.
dosen znw. dozijn.
dosi znw. dubbelgevouwen cassavebrood met een zoete kokosvulling.
dosu znw. doos. Zie: kisi1.
dot' fisti echt vies. Zie trefwoord: dot' fisti.
dot'baki znw. vuilnisbak. syn: dot'kisi.
dot'doti 1) bnw. vuil, vies (maar in mindere mate). A empi dot'doti pikinso, ma mi kan weri en ete. Het hemd is een beetje vuil, maar ik kan het nog dragen. Zie: doti2; fisti. Spelling variation: dot'doti
2) znw. vuil (b.v. stukjes kaf, schelpen, enz.). Yu e piki a aleisi fu puru dot'doti na ini. Men leest de rijst uit om alle vuil eruit te halen.
dot'embre znw. vuilnisemmer. Spelling variation: dot'emre
dot'feba znw. slons, vuilpoes, smeerpoets. syn: dot'griki.
doti1 1) znw. land, grond, erf. Yu no mus afrontu a doti pe yu kumbatitei beri. Je moet het land waar je navelstreng begraven ligt niet beledigen. A frow taigi en birfrow taki: I no o kon fon mi tapu mi eigi doti. De vrouw zei tegen haar buurvrouw: Je kan me niet op mijn eigen erf komen slaan. syn: kondre. Zie: gron.
2) znw. aarde. A bon mangri mangri. Yu mus krabu doti poti gi en. De boom ziet er magertjes uit. Je moet er wat aarde voor zetten.
blaka doti znw. zwarte aarde.
doti2 1) znw. vuil, vuilnis. Te yu kba krin a dyari, dan yu mus bron a doti. Wanneer je het erf hebt schoongemaakt, moet je het vuil verbranden.
2) bnw. vuil, smerig. A dyari doti, yèrè. Luku fa papira lai en. Het erf is vuil, hoor. Kijk hoeveel papier erop verspreid ligt. A pikin weri wan doti yapon. Het kind heeft een vuile jurk aan. ant: krin. Zie: morsu.
3) ww. vuil maken. A gasbom san mi tya kon doti mi krosi. De gasbom die ik heb gebracht, heeft mijn kleren vuil gemaakt.
4) bnw. gemeen, onbetrouwbaar. A man disi doti. Yu mus luku bun nanga en. Deze man is onbetrouwbaar. Je moet voorzichtig met hem zijn. syn: dyote.
dot'ipi znw. vuilnishoop, vuilnisbelt. Spelling variation: doti-ipi
dotiskin znw. ziekte, waarbij je geen eetlust hebt.
dot'kisi znw. vuilnisbak. syn: dot'baki.
dot'oso znw. wespenest van modder gemaakt.
dot'sani znw. vuil vaatwerk. Te mi kba nyan, m'o wasi den dot'sani wanten. Wanneer ik klaar ben met eten, ga ik direkt het vaat afwassen.
dot'taki znw. vuile taal. Dot'taki no mus kmoto ini yu mofo. Er mag geen vuile taal uit je mond komen.
dot'wagi znw. vuilniswagen.
dot'wagiman znw. vuilnisman.
dow znw. dauw.
dragi znw. lijkbaar.
dragiman znw. lijkdrager.
drai 1) ww. draaien. Efu den bugru frustu, a wiel no man drai. Als de kogellagers verroest zijn, kan het wiel niet draaien.
drai baka ww. Di mi si taki alen bo kon, dan mi drai baka kon na oso. Toen ik zag dat het zou regenen, ben ik naar huis teruggekeerd.
drai kon baka ww. terugkomen, reïmmigreren, keren. Baka tin yari Arnie drai kon baka. Na tien jaren is Arnie teruggekomen.
2) ww. roeren, omkeren, draaien. Drai a kuku gi mi. Roer het beslag voor me. of Keer de koek voor me om. Drai a sturu. Keer de stoel om.
3) ww. kantelen, omkantelen. A boto drai dan a sungu. De boot is omgekanteld en daarna gezonken. Zie: kanti.
4) ww. veranderen, wenden, wijzigen. A ten drai. De tijden zijn veranderd. syn: kenki.
5) ww. goed gaan. A zaak e drai. De zaak gaat goed. San, dri wagi yu abi? Yu e drai, man! Wat, je heb drie auto's? Het gaat je goed, man!
drai ... baka gi iets of iemand de rug toekeren. Zie trefwoord: drai ... baka gi.
drai ... lontu 1) overg.ww. iets omdraaien. Te yu o bai wan sani, yu mus drai en lontu luku ala sei fosi yu pai fu en. Voordat je iets koopt, moet je hem omdraaien en van alle kanten bekijken voordat je ervoor betaalt.
2) overg.ww. No drai a miri afu, yu mu drai en lontu. Je moet de molen niet halfjes draaien. Je moet het doordraaien.
drai ... tapu overg.ww. op zijn kop zetten. Te neti Syori e hari en kruyara kon na syoro dan a e drai en tapu fu a watra lon kmopo ini en. 's Avonds trekt Syori zijn korjaal aan wal en zet het op zijn kop zodat het water eruit kan lopen.
drai lontu 1) onoverg.ww. Den bearing frustu. Dat' meki a wiel e bari te a e drai lontu. De bearings zijn verroest. Dat veroorzaakt het geluid wanneer het wiel ronddraait.
2) onoverg.ww. doelloos rondlopen. Efu wan sma no ben kon sori un a pasi, un bo drai lontu ete. Als iemand ons de weg niet had gewezen, zouden we nog rondlopen. A baas no gi en wan spesrutu wroko, dat' meki a e drai lontu te leki a feni wan sani fu du. De baas heeft hem geen speciale taak gegeven, daarom loopt hij doelloos rond totdat hij iets te doen vindt.
drai poku platen afdraaien. Zie trefwoord: drai poku.
drai tapu onoverg.ww. op zijn kop liggen. Esde di mi e go na oso mi si wan wagi drai tapu na sei pasi. Gisteren zag ik op weg naar huis een wagen op zijn kop langs de weg liggen.
draibere ww. dood zijn (van vissen in het water). Luku, ala den fisi ini a gotro draibere. Kijk, al de vissen in de goot zijn dood. syn: dede1.
draidrai 1) ww. dralen, uitstellen. I no mu draidrai nanga a siki moro. Go es'esi na datra. Je moet niet langer dralen met deze ziekte. Ga snel naar de dokter.
2) ww. aarzelen, twijfelen. Di skowtu aksi en efu na a man dati du en, a draidrai, a no piki wantron. Toen de politie haar vroeg of die man het gedaan had, aarzelde ze, ze antwoordde niet meteen.
3) ww. rondhangen, rondlopen. A bus no bo lusu fosi tu yuru, dat' meki mi tan draidrai dya. De bus zou niet voor twee uur vertrekken, daarom ben ik hier blijven rondhangen. Morph.: redup.
drai-ede znw. duizeligheid, draaierig. Fa mi mankeri brudu mi e kisi drai-ede furu. Vanwege een lage bloeddruk voel ik me vaak draaierig.
draikolku znw. draaikolk.
draisturu znw. draaistoel.
draiwinti znw. windvlaag die stof doet opwervelen.
drape bw. daar. Go drape! Ga daar! ant: dya. Var.: dape.
dreba znw. slavendrijver.
2) ww. slavendrijver zijn, iemand uitwerken. A boi e dreba en m'ma skin. A m'ma no e kisi ten fu rostu pikinso. Deze jongen werkt zijn moeder uit. Ze krijgt de tijd niet om even te rusten.
drei 1) bnw. droog. ant: nati.
2) overg.ww. afdrogen. Baka di mi wasi dot'sani, mi tnapu drei ala den preti. Nadat ik de afwas gedaan had, heb ik al de borden staan afdrogen.
3) onoverg.ww. drogen. Anga den nati krosi fu den drei. Hang de natte kleren op om te drogen.
drei-ai znw. vrijmoedigheid, brutaliteit, vrijpostigheid. Fa a man kan abi drei-ai so, fu luku wan Amerkan dan a aksi en san feni fu a feti na Irak. Hoe kan die man zo brutaal zijn, om een Amerikaan aan te kijken en hem te vragen wat hij over de oorlog in Irak denkt.
dreifisi znw. droge vis. Gebruik: meestal gebruiken ze gratfisi, een soort ongeschubde vis. Zie: waranfisi; sowt'fisi.
dreigi ww. kwellen, plagen, lastig vallen.
bari dreigi ww. uitjouwen.
dreiginen znw. spotnaam, schimpnaam.
dreikronto znw. droge kokosnoot.
dreineki znw. dorst. A sneisi nyanyan gi mi dreineki. Het Chinees eten heeft me dorst gegeven.
neki drei gezegde. dorst hebben, dorstig zijn. Fu di en neki drei meki a dringi a watra. Omdat hij dorstig was, heeft hij het water gedronken. syn: watra ... kiri.
dreisabana znw. woestijn.
dreiten znw. droge tijd. er is een grote drogetijd, bigi dreiten, van augustus t/m half november en een kleine drogetijd, pikin dreiten, van half februari tot half april.
dreiwatra znw. dorst. Dreiwatra e kiri mi. Ik heb erge dorst.
drèk znw. woerd. (Anatidae). Ook bekend als mandoksi.
dren 1) ww. dromen.
2) znw. droom.
dresi 1) znw. medicijn, geneesmiddel. Odo: Dringi dresi, wakti siki. Spreekwoord: Voorkomen is beter dan genezen.
2) znw. vergif (als het gaat om het uitroeien van ongedierte en insecten). Te yu poti dresi gi alata, yu mu luku bun tak' den dagu no feni en nyan. Als je vergif voor de ratten zet, moet je opletten dat de honden het niet vinden en eten.
3) ww. medische behandeling, verbinden. Efu yu no dresi a soro, a o kon moro ogri. Als je de wond niet behandeld zal het erger worden.
dresiman znw. medicijnman, (wonder)dokter, geneesmeester. Zie: datra; lukuman; bonuman.
dri telw. drie. Zie: Zie tabel onder: nomru.
dribi 1) ww. drijven. Mi e si wan pisi planga dape e dribi tapu a watra. Ik zie een stuk plank daar op het water drijven. Te yu e swen ini a liba, a watra e dribi yu tya gwe. Als je in de rivier zwemt, trekt de stroom je mee. Var.: drifi.
2) ww. opschuiven, schuiven, verplaatsen. Dribi pikinso, meki mi sidon na yu sei. Schuif een beetje op, laat me naast je zitten. Zie: skoifi; syobu.
dridewroko znw. woensdag. Zie: Zie tabel onder: wiki1.
drifi Zie trefwoord: dribi. ww. drijven.
drifutu znw. driepoot.
driktoro znw. direkteur. Gebruik: van een maatschappij, school, kantoor, enz.
dringi 1) ww. drinken.
2) znw. drank. Nyanyan nanga dringi ben de fu naki dagu. Er was eten en drinken in overvloed.
3) ww. opmaken, opzuigen, opdrinken. A wagi fu mi e dringi furu oli. Mijn auto gebruikt veel benzine. Mi no sabi san de fu du nanga mi. A gersi wan sani e dringi mi brudu. Ik weet niet wat er met mij aan de hand is. Het lijkt alsof iets mijn bloed opzuigt.
dritenti telw. dertig. Zie: Zie tabel onder: nomru.
droifi 1) znw. druif.
2) znw. vrucht van de Schüsterdruif boom.
droifibon 1) znw. wijnstok.
2) znw. Schüsterdruif. Coccoloba uvifera (Polygonaceae). (Ook bekend in het nederlands als zusterdruif of zeedruif.).
droifidyari znw. wijngaard.
droipi znw. druiper (ziekte).
dromofo znw. dorpel, drempel. Mi ben de fu gwe, ma fa yu doro na mi dromofo kba, mi no kan seni yu gwe. Ik stond op het punt te vertrekken, maar nu je al op mijn drempel staat kan ik je niet laten gaan. Var.: doromofo.
drompu znw. drempel. Var.: dromofo.
dron znw. trom. spec: agida; apinti; bongo; mandron; pudya.
naki dron gezegde. de trom spelen.
koti a dron gezegde. goed op de trom spelen. Te a boi e naki a dron, den sma e dansi moro. Bika a e koti en. Wanneer die jongen drumt, dansen de mensen graag. Want hij drumt bijzonder goed.
dronbuba znw. trommelvel.
dronman znw. trommelaar.
drontiki znw. trommelstok.
dropu 1) znw. druppel; wordt ook gebruikt voor 'een beetje' bij sommige dingen zoals rijst, suiker, enz. Baya, a no gi mi no wan dropu watra srefi! Wel, ze heeft me niet eens een druppel water gegeven. Mi no abi no wan dropu aleisi moro. Ik heb geen korrel rijst meer.
2) ww. druppelen, druipen. Heri neti a kran dropu. De hele nacht heeft de kraan gedruppeld.
dropu kon inisei gezegde. binnendruppelen. A konmakandra no ben span. Wanwan den sma dropu kon inisei. De vergadering was niet druk bezocht. Een voor een druppelde men naar binnen.
3) ww. indruppelen van de ogen, oren of neus. A go na datra fu dropu en ai. Ze ging naar de dokter om haar ogen te laten druppelen.
dropu en ai gezegde. iemand een genoegen doen. Ala yuru mi mama e aksi mi fu bai wan saka aleisi gi en. Tide mi bai wan gi en fu dropu en ai. Elke keer vraagt mijn moeder mij om een zak rijst te kopen. Vandaag heb ik haar een genoegen gedaan om een voor haar te kopen.
4) ww. verminderen. Lanti dropu a moni di den e gi den bigisma. De overheid heeft de oudedags voorzienings gelden verminderd.
drungu 1) bnw. dronken. Zie: hei1; span.
2) ww. bedwelmen. A kofu san a man naki mi, a drungu mi. De vuistslag die de man me gaf, heeft me bedwelmd.
drunguman znw. dronkaard.
du ww. doen, handelen, volbrengen.
du fanowdu het uitoefenen van bepaalde praktijken met behulp van de zwarte kunst. Zie trefwoord: du fanowdu.
du wan boskopu een boodschap doen. Zie trefwoord: du wan boskopu.
dukrun 1) ww. duiken. Te a boi disi dukrun, a e tan langa ondro a watra. Als deze jongen duikt, blijft hij lang onder water.
2) ww. wegduiken. Di den srudati bigin sutu, ala sma dukrun ondro den tafra. Toen de soldaten begonnen te schieten, dook iedereen weg onder de tafels. syn: dòk.
duku 1) znw. doek. spec: was'duku; pret'duku. Van: NL. Etym.: doek .
2) znw. geld. A man disi tyari duku! Deze man zit in de centjes! syn: moni.
duman 1) znw. iemand die daden verricht. Odo: Takiman a no duman. Spreekwoord: Blaffende honden bijten niet. (literally: Talkers are not doers.)
2) znw. wintipriester, medicijnman. syn: bonuman.
dungru 1) bnw. donker. Leti a faya gi mi. A kamra dungru. Doe het licht voor me aan. De kamer is donker. ant: leti1.
2) znw. donker, duisternis. A son e saka. Dalek dungru o fadon. De zon gaat onder. Straks wordt het donker. (lett: Straks valt het duisternis.)
3) ww. van een donkere kleur voorzien. Weti wagi e doti esi, dat' meki mi o dungru di fu mi. Witte wagens worden snel vuil, daarom zal ik de mijne donker spuiten.
dungrudungru bnw. halfduister, schemerig. Mi no ben kan si krin san a ben e weri bika a kamra ben dungrudungru. Ik kon niet duidelijk zien wat ze aan had omdat de kamer schemerig was. Morph.: redup.
dungru-oso znw. gevangenis. Gebruik: men gebruikt liever nu straf'oso. Zie: strafu-oso; bakafoto. Spelling variation: dungr'oso
dusun telw. duizend. Zie: Zie tabel onder: nomru. Van: NL. Etym.: duizend .
dusundusun telw. duizenden. Zie: Zie tabel onder: nomru.
dweiri 1) znw. dweil.
2) ww. dweilen. Van: NL. Etym.: dweilen .
dwengi ww. dwingen, verplichten. Te den pikin kon bigi, yu no kan dwengi den moro fu du san yu wani. Als de kinderen groot zijn geworden, kun je ze niet meer dwingen om te doen wat je wilt. Zie: stowtu. Van: NL. Etym.: dwingen .
dya bw. hier. Kon dya! Kom hier! Zie: drape; dyaso.
dyadya bnw. bekwaam, waarachtig. Solanga feti no e feti, yu no man si suma na den dyadya srudati. Zolang er geen oorlog is, kan je niet zien wie de bekwame soldaten zijn.
dyaf ww. opscheppen, bluffen. Berto e dyaf taki a kan du ala wroko, ma a no sabi du noti. Berto bluft dat hij alle soorten werk kan doen, maar hij weet niets te doen.
dyakti znw. jas.
en dyakti teki faya gezegde. in vuur en vlam staan, uit de gratie vallen. Fosi a ben plei bigiten, ma now en dyakti teki faya. Vroeger speelde hij de geweldige vent, maar nu waardeert men hem niet meer. syn: en bakasei teki faya.
dyam 1) znw. valstrik. A ontiman seti wan dyam gi a keskesi. De jager heeft een valstrik voor de aap gezet.
2) znw. moeilijke situatie. Nownow mi de ini wan dyam. Dat meki mi no man yepi yu nanga no wan moni. Nu zit ik in een moeilijke situatie. Daarom kan ik je met geen enkel geldsbedrag helpen.
3) ww. tegenhouden. No meki a boi psa. Dyam en gi mi. Laat de jongen niet langs gaan. Houd hem voor me tegen.
4) ww. afsnauwen. Di mi go na driktoro tide, a dyam mi taki mi no ben man taki noti moro. Toen ik vandaag bij de direkteur ging, heeft hij me zodanig afgesnauwd dat ik niets meer kon zeggen.
5) ww. een motor die klem is of die stikt, of als er iets in gebroken is. A oli di mi bai esde ben doti. Dat meki a wagi dyam. De benzine die ik gisteren gekocht heb was vuil. Dat laat de wagen stikken.
dyamanti znw. diamant.
dyamu znw. koelidruif. Syzygium cumini (Myrtaceae). Var.: dyamun.
dyamun Zie trefwoord: dyamu.
dyango bnw. geweldadig. syn: tòf.
dyangoman znw. geweldenaar.
dyap znw. werk, karwei. Spelling variation: dyop
naki dyap ww. karweitjes opknappen. A man disi no abi fasti wroko. Na dyap a e naki. Deze man heeft geen vaste baan. Hij knapt slecht karweitjes op.
dyapwroko znw. taakwerk.
dyaranti znw. garantie.
gi dyaranti ww. garanderen. Mi kan gi yu a dyaranti tak' mi o tyari a moni tamara. Ik kan je garanderen dat ik het geld morgen breng.
dyari znw. erf, tuin. syn: prasi1.
dyariman znw. tuinman.
dyar'pesi znw. pesie (=bonen) soort dat in bundeltjes verkocht wordt voor de bereiding van moksi-aleisi. Vigna unguiculata; Vigna sinensis (Papilionaceae).
dyarusu 1) ww. jaloers zijn. Den boi e dyarusu tapu Ronald bika a abi furu moni. De jongens zijn jaloers op Ronald omdat hij veel geld heeft.
2) znw. jaloezie. Yu no mus meki bigi gi yusrefi bika dati e tyari dyarusu kon. Je moet niet opscheppen omdat het jaloersheid opwekt.
3) bnw. jaloers. A pikin disi na wan dyarusu pikin. Dit kind is een jaloers kind.
dyarusufasi znw. jaloezie, nijd. (als eigenschap van iemand).
dyarususturu znw. een speciale ontworpen stoel met ronde rugleuning waarbij de poten met koperen plaatjes versierd zijn. (het wordt sterk geassocieerd met de winti cultuur).
dyaso bw. hier, hier ter plaatse. Zie: dya.
dyebri znw. een bosgeest behorend tot de kromantigeesten die zich manifesteert als een tijger. syn: tigriwinti. Spelling variation: gebri
dyeme 1) ww. kermen. Te yu de na at'oso, yu e yere fa den sikisma e dyeme. Als je in het ziekenhuis bent, hoor je hoe de zieken kermen.
2) znw. gekreun. Farawe yu ben kan yere a dyeme fu den sikisma kba. Van verre kon je het gekreun van de zieken al horen. Zie: soktu. Spelling variation: geme
dyendyen znw. bel. Var.: gengen.
dyèns ww. tegenwerken. President wani tyari kenki kon ini a kondre, ma den sma fu den tra partij e dyèns en. De president wil veranderingen brengen in het land, maar de mensen van de andere partijen werken hem tegen.
dyesi znw. gist. Yu e poti dyesi ini a blon fu meki a blon sweri. Je doet gist in het deeg om het deeg te laten rijzen. Spelling variation: gesi
kari dyesi ww. gisten (van vloeistoffen tot alcoholische dranken). Te yu meki win, yu mu libi en meki a kari dyesi. Als je wijn maakt, moet je het laten fermenteren.
dyindya znw. gember. Zingiber officinale (Zingiberaceae). Van: Eng. Etym.: ginger . Spelling variation: gindya
dyindyabiri znw. gemberstroop. Spelling variation: gindyabiri
dyindyamaka znw. boomstekelvarken. Coendou prehensilis ; Sphiggurus insidiosus (Erethizontidae). Ook bekend als agidya. Spelling variation: gindyamaka
dyinipi 1) znw. Guyanese cavia (een inheemse soort Guinees biggetje). Cavia aperea (Caviidae).
2) znw. Guinees biggetje (verzamelnaam voor verschillende caviasoorten). Spelling variation: ginipi
dyodyo znw. geestsoort (begrip uit de wintigodsdienst dat op verschillende manieren wordt uitgelegd, o.a. een beschermgeest, geestelijke ouders, of kra). Morph.: redup.
dyogo 1) znw. een liter fles bier.
2) znw. een fles van ongeveer een liter, aarden kan. Zie: batra.
dyompo1 ww. springen. Mi broko mi anu di mi dyompo kmopo fu a bon. Ik brak mijn arm, toen ik uit de boom sprong.
ati de na dyompo gezegde. zenuwachtig of nerveus zijn, in spanning verkeren. A dei den srudati teki a kondre abra, ala sma ati ben de na dyompo. De dag waarop de militairen het land overnamen, was iedereen nerveus. syn: dyugudyugu.
dyompo gi wan sma gezegde. partij trekken, op de bres springen (voor iemand). A papa dyompo gi en boi fu skowtu no tyari en gwe. De vader trok partij voor zijn zoon om te voorkomen dat de politie hem zou meenemen.
dyompo tapu wan futu ww. hinken.
dyompo2 bw. vlees dat al tot ontbinding is over gegaan. Den fisi disi na owru fisi bika den smeri dyompo. Deze vissen schijnen oud te zijn, want ze ruiken bedorven. Zie: pori1.
dyompodyompo 1) bnw. onrustig, springerig. Ala pikin kan tan na mi boiti a wan fu John. A dati dyompodyompo tumsi. Alle kinderen mogen bij mij blijven behalve die van John. Die is te onrustig. Mi granmama taki tak' noiti a no ben lobi den dyompodyompo dansi. Mijn oma zegt dat ze nooit van dit springerige dansen gehouden heeft. syn: dyugudyugu.
2) ww. onrustig zijn. Heri dei a pikin disi e dyompodyompo. A no man tan sidon no wan presi. Dit kind is de hele dag onrustig. Ze kan nooit kalm op één plaats blijven zitten. Morph.: redup.
dyompofutu 1) znw. hinkelspel. Esde mi si fa den pikin na strati ben e prei dyompofutu. Gisteren zag ik hoe de kinderen hinkelspel op straat speelden.
2) znw. hinkelbaan. Teki wan tiki dan yu e hari wan dyompofutu ini a santi. Neem een stok en teken een hinkelbaan in het zand.
dyompometi znw. kikker, pad. O. Salienta. syn: todo.
dyomposiki znw. een besmettelijke ziekte. Zie: siki.
dyonki znw. drugsverslaafde.
dyonko ww. sluimeren, dutten, knikkebollen. Ala sonde yu e si a bigisma e dyonko ini a kerki. Elke zondag zie je de oude vrouw zitten dutten in de kerk.
dyonsno Zie trefwoord: dyonsro.
dyonsro bw. straks, dadelijk, aanstonds, spoedig, weldra. Rodney, dyonsro i mu go na wenkri gi mi. Rodney, je moet straks voor me naar de winkel gaan. syn: dalek. Zie: wantewante; didyonsro. Var.: dyonsno.
dyote 1) bnw. gemeen, onbetrouwbaar, bedriegelijk. Yu no mu broko moni na den dyote boi na strati. Wissel geen geld bij die bedriegelijke jongens op straat. Zie: doti2.
2) ww. voor de gek houden, bedriegen, bedonderen. Den man dyote mi nanga a banti san mi bai. De mannen hebben me bedrogen met de band die ik heb gekocht. Zie: kori.
dyoteman znw. bedrieger. Zie: bedrigiman.
Dyu znw. Jood.
dyugudyugu 1) znw. lawaai, chaos, onrust, opschudding. Dyugudyugu de ini a kondre. Er is onrust in het land. syn: opruru. Morph.: redup. Zie: wunyuwunyu.
2) bnw. onrustig. Milka na wan tiri pikin. A no e makandra nanga dyugudyugu sma. Milka is een stil kind. Ze gaat niet om met onrustige mensen. ant: tiri1; syn: bradyari.
3) ww. lawaai maken; onrustig zijn. Fu sanede a pikin fu yu no kan sribi na neti? Bika heri dei a e dyugudyugu so. Waarom kan dat kind van jou 's avonds niet slapen? Het komt omdat ze de hele dag zo onrustig is.
Dyuka 1) znw. Aukaner, stam van de Aukaners.
2) znw. verzamelnaam voor alle bosnegerstammen.
dyukabangi znw. een houten opklapbank met een lange leuning en houtsnijwerk erop.
dyukerki znw. synagoge.
dyuku 1) ww. steken, een por geven. A fufuruman dyuku a frow kiri. De dief heeft de vrouw doodgestoken.
dyuku a rem gezegde. hard remmen. A wagiman dyuku a rem fu a no naki a boi. De autobestuurder remde hard zodat hij de jongen niet zou aanrijden.
2) ww. mooi gekleed zijn. A meisje dyuku tide! Het meisje is vandaag mooi gekleed! syn: prodo.
dyukudyuku ww. porren, meerdere malen steken. Sribi ben kiri mi sote tak' mi frow ben mus dyukudyuku mi fu mi tan na ai. Ik had zo'n slaap dat mijn vrouw mij vaker moest porren om wakker te blijven. syn: sutusutu.
dyul znw. soort spel.
Copyright © 2003