B - b

Ba1 titel. meneer. Opa ferteri unu wan tori fa Anansi ben rei Ba Tigri. Opa vertelde ons een verhaal over hoe Anansi Meneer Tijger bereed. Gebruik: Afkomstig van brada. Een titel die meestal in volksverhalen wordt gebruikt. Zie: Sa1; Ma1; Tata; Pa; Zie tabel onder: famiriman.
ba2 Zie trefwoord: baya. tw. om aandacht te trekken, of iets te versterken.
baba 1) ww. kwijlen. Te pikinnengre e kisi tifi, den e baba furu. Als kinderen tanden botten, kwijlen ze erg. Morph.: redup. Spelling variation: b'ba
2) znw. kwijl, speeksel. Mi no wani dringi ini wan grasi nanga yu bika mi no wani dringi yu baba. Ik wil niet samen met jou uit een glas drinken, omdat ik je speeksel niet wil drinken.
babari znw. kabaal, lawaai, geschreeuw, ophef. Man, mi no man sribi. Heri neti den e meki babari. Mens, ik kan niet slapen. De hele nacht maken ze kabaal. Zie: tiri1; safri. Spelling variation: b'bari, bar'bari
babatiki znw. bijtring, kauwstokje voor kleine kinderen.
babaw 1) bnw. stom.
2) bnw. dom, suf (wat verstand betreft). babaw heeft meer te doen met verstand terwijl bobo te doen heeft met het gedrag van iemand. Zie: bobo.
3) ww. suffen, versuft zijn. Yu e sidon e babaw. Je zit te suffen / Je zit versuft voor je uit te staren A boi tnapu e babaw luku fa den e sutu a finpeiri. De jong staat versuft te kijken hoe men vuurwerk afschiet.
4) ww. sprakeloos zijn, van verbazing niet kunnen spreken. Di mi yere a moni di mi wini, mi babaw. Toen ik het bedrag hoorde dat ik gewonnen had, was ik sprakeloos van verbazing.
babawman 1) znw. iemand die niet kan spreken, stomme.
2) znw. sufferd.
babun1 znw. rode brulaap. Alouatta seniculus (Cebidae). Zie: monki.
babun2 znw. hindoestaanse man. Den meki wan stonpopki fu memre babun nanga mai. Ze hebben een standbeeld gemaakt om de hindoestaanse immigranten (mannen en vrouwen) te herdenken. Gebruik: het wordt gezien als een minachtende aanduiding. Zie: kuli; mai2.
babun-aka znw. moerasbuizerd. Busarellus nigricollis (Accipitridae).
babun-nefi1 znw. sikkel.
babun-nefi2 znw. grassoort met scherpe randen. Paspalum conjugatum (Gramineae); Scleria (Cyperaceae).
babun-noto znw. liaansoort. Omphalea diandra (Euphorbiaceae). Zie: noto.
babywagi znw. kinderwagen.
bada ww. druk of bezorgd maken; zich storen aan; ergeren. Mi n'e bada misrefi nanga a pikin tide. Ik maak me vandaag niet druk over dat kind. Libi en, no bada. Laat het maar. Maak je niet druk. syn: span; weri2. Zie: krasi-ede; bisi1.
bagasi 1) znw. bagage. Zie: kofru.
2) znw. spullen. Go teki den bagasi fu yu kon, dan yu kon tan nanga mi. Ga je spullen halen en kom bij me logeren. Zie: bongro; taitai; pototo.
bai ww. kopen; aanschaffen. Mi e go bai gruntu na wowoyo. Ik ga bladgroenten op de markt kopen. Van: Eng. Etym.: buy .
baiman znw. koper, consument.
baisigri znw. fiets. Van: Eng. Etym.: bicycle .
baka1 znw. rug. Mi baka e hati mi! Mijn rug doet me pijn! Van: Eng. Etym.: back .
broko yu baka gezegde. in moeilijkheden komen. Luku bun nanga ala yu mati. Yu o broko yu baka. Wees voorzichtig met al je vrienden. Je kunt in moeilijkheden komen.
drai ... baka gi gezegde. iets of iemand de rug toekeren. Hermien drai en baka gi Lenie. A no e taki nanga en moro. Hermien heeft Lenie de rug toegekeerd. Zij praat niet meer tot haar.
hari ... baka ww. z'n rug strekken, uitrusten. Mi weri, baya! Mi e go hari mi baka pikinso. Ik ben moe! Ik ga m'n rug even strekken (d.w.z. uitrusten). Zie: sribi; didon; bro.
ori baka ww. ondersteunen. A ben tranga fu meki a president saka, bika furu sma ben ori baka gi en. Het was moeilijk de president af te zette, omdat velen hem ondersteunden.
baka2 1) ww. bakken (in een pan). Fosi yu stofu a fowru, baka en pikinso. Voordat je de kip stooft, moet je het eerst een beetje bakken. syn: brai. Zie: bori; stofu; brabakoto; smuru1; skreki2.
2) ww. bakken (in een oven), braden. Pom nanga boyo yu e baka tu nanga afu yuru fosi a gari. Pom en boyo moet je twee en een half uur bakken voor ze gaar zijn. syn: losi.
baka3 1) voorz. achter. Den sneisi e kibri sukru baka a toonbangi. De chinese winkeliers verbergen suiker achter de toonbank. ant: fesi2. Zie: bakasei.
2) voorz. na. I mu kon baka fo yuru. Je moet na vier uur komen. ant: bifosi.
de na baka ww. Mi de na baka nanga mi wroko. Ik ben achter met mijn werk.
go na baka gezegde. achteruit gaan. Sensi di en mama dede, a pikin go na baka na skoro. Sinds haar moeder overleden is, is het kind achteruit gegaan op school. ant: go na fesi. Var.: go nanga baka.
libi na baka ww. Te a dotiwagi e psa, a e libi wan tingi smeri na baka. Als de vuilniswagen voorbij is, laat hij een stank achter.
ori na baka ww. A no gi mi ala a moni. A ori afu na baka. Hij heeft mij niet al het geld gegeven. Hij heeft een deel achtergehouden.
ori na baka ww. tegenhouden, weerhouden. Yu mus du ala muiti fu doro a marki. No meki no wan sani ori yu na baka. Je moet alle moeite doen om het doel te bereiken. Laat niets je weerhouden.
tan na baka ww. achter blijven. Efu yu no meki muiti, yu o tan na baka. Als je geen moeite maakt, zal je achter blijven.
baka4 1) bw. wederom, weer, nog een keer, opnieuw. Efu yu e naki a boi baka, mi o fon yu. Als je de jongen nog een keer slaat, zal ik je rammelen. syn: ete wan leisi; agen.
2) bw. terug. Efu yu naki mi, mi o naki yu baka. Als je me slaat, zal ik je terugslaan.
baka5 ww. goed boeren, goed verdienen. Den man e baka na Holland. In Holland verdienen ze goed.
baka agen bw. A no esde mi gi yu wan batra oli? Dan tide yu kon teki wan tra wan baka agen. Heb ik je niet gisteren een fles olie gegeven? En vandaag kom je wederom terug om een andere te halen. Gebruik: het gebruik van deze twee synoniemen samen duidt ergernis of verveeldheid aan.
baka di vw. nadat. Baka di mi kmopo fu wroko, alen kon. Nadat ik van het werk was gekomen, begon het te regenen.
baka-anu znw. elleboog. Zie: anu1. Spelling variation: bak'anu
baka-ati znw. rugpijn. Spelling variation: bak'ati
bakabaka 1) bw. stiekem. Michael no ben wani hori friyari-oso, ma bakabaka un seti ala sani fu meki prisiri nanga en. Michael wou geen feest op zijn jaardag, maar stiekem hebben we alles in elkaar gezet om het met hem te vieren.
2) bw. achteraf, achter de rug om. Son sma te den de nanga yu den e lafu nanga yu, ma bakabaka den e krutu yu. Sommige mensen lachen tot je als ze met je zijn, maar achteraf schelden ze je uit.
3) bw. achteraf, nadien. Mi denki tak' mi ben bai wan bun sani, ma bakabaka mi si tak' mi bai puspusi ini saka. Ik dacht dat ik iets goeds gekocht had, naar nadien bleek dat het een miskoop was (lett: dat ik de kat in de zak gekocht had). Morph.: redup.
bakabana znw. gebakken banaan.
bakabini 1) znw. achterbuurt. syn: bakabirti.
2) znw. ver afgelegen gebied. Zie: boiti1.
bakabirti znw. achterbuurt. syn: bakabini.
bakabonyo znw. ruggegraat.
bakabreki bw. tijdstip tussen 13:00u en 16:00u. Gebruik: lett: na brekten. Zie: Zie tabel onder: dei.
bakadan 1) znw. dijk die achter een dorp of nederzetting loopt.
2) znw. achterwerk. syn: bakadyari.
bakadina [bakad'na] bw. middag (tussen 15:00u en 18:00u). Zie: Zie tabel onder: dei.
bakadoro znw. achterdeur. cpart: fes'doro.
bakadyari 1) znw. achtererf, achtertuin.
2) znw. eufemisme voor billen. syn: bakadan.
baka-ede znw. achterhoofd.
bakafensre znw. achtervenster. Zie: fensre.
bakafinga 1) znw. bijbaantje, bijverdienste. A man disi e wroko gi lanti, ma a abi wan pikin bakafinga e du. Deze man werkt voor de overheid, maar hij heeft een bijbaantje.
2) znw. steekpenning. Efu yu wani fu den yepi yu gaw, dan yu mu gi den wan bakafinga. Als je gauw geholpen wil worden, moet je hen een steekpenning geven. syn: tyuku.
3) bw. een stijl om het haar te vlechten.
bakafutu 1) znw. hiel. syn: baka-iri.
2) znw. achterpoot (van een dier). Yu don moro wan kaw bakafutu. Gezegde: Je bent dommer dan de achterpoot van een koe.
bakafutu-titei znw. achillespees. Var.: bakatitei2.
baka-iri znw. hiel. syn: bakafutu. Var.: iri.
bakaman 1) znw. aanhanger, lid, nakomer, volgeling, volger. Den bakaman fu a kerki disi no e meki spotu nanga den bribi. De leden van deze gemeente spotten niet met hun geloof.
2) znw. adviseur, helper. Efu den bakaman fu a presidenti no bun, dan a no man seti a kondre bun. Als de adviseurs van de president niet goed zijn, kan hij het land niet goed besturen. syn: raiman.
3) znw. spion. Ala sei den feyanti abi bakaman. Overal hebben de vijanden hun spionnen. Zie: konkruman.
bakaneki znw. nek.
bakanen znw. achternaam, familienaam. Zie: nen.
bakapasi znw. achterweg, sluipweg.
bakapikin znw. nakomeling. cpart: afo.
bakasei 1) znw. achterin, achterop, achterkant. Den pikin e prei na bakasei. De kinderen spelen achterop (het erf). ant: fes'sei.
2) znw. billen. syn: gogo.
en bakasei teki faya gezegde. in vuur en vlam staan, uit de gratie vallen. Zie: en dyakti teki faya.
3) bnw. achterste. Te yu e kon luku mi, yu mu kon na a bakasei oso. Als je bij mij op bezoek komt, moet je bij dat achterste huis komen.
bakaten bnw. later, nadien.
bakatifi znw. kies. gen: tifi.
bakatitei1 znw. achterhoede, defensie. A bakatitei ben swaki, dat' meki someni bal lai. De achterhoede was zwak, daarom zijn er zoveel doelpunten gescored.
bakatitei2 Zie trefwoord: bakafutu-titei. znw. achillespees.
bakawan znw. achterste, laatste. Bigisma taki tak' te tigri e onti, a e libi den fosiwan dan a grabu a bakawan. De ouderen zeggen dat wanneer de tijger jaagt, laat hij de voorste passeren en grijpt hij de achterste. ant: fesiwan.
bakawowoyo het erf aan de achterkant van de centrale markt. Zie trefwoord: bakawowoyo.
bakayari znw. het tijdstip na nieuwjaarsdag. cpart: mofoyari.
bakayesi znw. achteroor, plaats achter het oor.
bakba znw. bacove. Musa soorten/species (Musaceae). spec: aprabakba; banabakba; ingibakba; pikinmisi-finga bakba; sukrubakba. Zie: bana.
bakba wenkri znw. duid een rommel of wanorde aan. Boi, i no kan kon olati yu wani na wroko. Dya a no wan bakba wenkri. Jongen, je kunt niet aan het werk komen hoe laat je maar wilt. Het is hier geen janboel. (In het surinaams nederlands zeggen ze "bakovewinkel").
baki znw. houten bak. Tomati kon bunkopu. Den e seri feifi golu wan baki. Tomaten zijn goedkoop geworden. Eén bak kost maar vijf gulden. Zie: kisi1.
bakra 1) znw. iemand van Nederlandse afkomst.
bakra fasi bw. op zijn Hollands. Un o du en tapu un eigi fasi, noso tapu bakra fasi? Doen we het op ons eigen manier, of op zijn Hollands?
2) znw. een blanke.
3) znw. hoge ambtenaar, machthebber (b.v. politie, rechter). No tyari mi go na bakra anu! Breng me niet naar de hoge ambtenaren. Den bigi bakra fu kondre. De hoge pieten van het land. Gebruik: (Van de koloniale tijd toen de blanken de meeste hoge posities in het land bekleedden. Het wekt negatieve gevoelens op.). Zie: lantiman.
bakrakawfrei znw. witte daasvlieg. (Tabanidae, O. Diptera).
bakrakondre znw. Nederland, maar het kan ook op heel Europe wijzen. syn: Ptata1.
Bakratongo znw. Hollandse taal.
bakri Zie trefwoord: bakriman.
bakriman znw. bakker. Var.: bakri.
bakri-oso znw. bakkerij. Spelling variation: bakr'oso
bakru 1) znw. spook, een soort geest (het wordt uitgebeeld als een korte man met een groot hoofd). gen: takrusani. Zie: leba; yorka.
2) ww. branden van verlangen, hebzucht tonen voor iets. A man bakru fu rei oto. De man wil dolgraag auto rijden.
baksis znw. toegift, extraatje. Di mi bai a ipi fisi, a man poti tu baksis na en tapu. Toen ik het hoopje vis kocht, gaf de man me twee als toegift.
balata1 1) znw, bnw. rubber.
2) znw. wit sap van de bolletrieboom, rubbersap.
balata2 Zie trefwoord: baleta. 1) znw. bullepees.
2) ww. iemand met een bullepees slaan.
balatabon znw. bolletrieboom. Den e bori a merki fu a balatabon fu meki balata. Men kookt het sap van de bolletrieboom om rubber te maken.
balataman znw. rubbertapper.
baleta 1) znw. bullepees.
2) ww. iemand met een bullepees slaan. Den skowtu balata den fufuruman. De agenten hebben de dieven met de bullepees geslagen. Var.: balata2.
bami znw.
bana znw. banaan, het is minder zoet dan de bakove en wordt gekookt, gebakken of geroosterd gegeten. Musa soorten/species (Musaceae).
bakabana znw. gebakken banaan.
ger' bana znw. half rijpe banaan (het is net geel geworden en nog hard). Ger'bana wordt gebruikt voor het bereiden van her'heri en chips.
grit'bana supu znw. soep gemaakt met geraspte banaan.
grun bana znw. groen banaan. Grunbana kan zowel gekookt als geroosterd gegeten worden. Het kan ook geraspt worden voor de bereiding van tonton en grit'bana supu. Het wordt ook gedroogd en gemalen tot bananenmeel.
lep' bana znw. rijpe banaan. Het wordt gebruikt om bakabana te maken.
los' bana znw. groene banaan geroosterde op houtskool.
banabakba znw. de grootste bakovensoort, het is minder zoet dan de kleinere soorten. Musa soorten/species (Musaceae). Zie: bakba.
banabeki 1) znw. geelrugbuidelspreeuw. Cacicus cela (Icteridae).
2) znw. roodstuitbuidelspreeuw. Cacicus haemorrhous (Icteridae). Ook bekend als redi-banabeki.
banabon znw. bananen boom.
banalew znw. een slappe vilten hoed.
banawatra znw. vocht van de stam van een banane- of een bacoveboom. Odo: Mama mofo na banawatra. Spreekwoord: Uitspraken van moeders worden altijd werkelijkheid (m.a.w. ze zijn onuitwisbaar). Gebruik: 't geeft hardnekkige vlekken.
banban znw. een slanke, lichtgekleurde zeevis die zeer gewaardeerd is als voedsel. Cynoscion acoupa (Sciaenidae). Het wordt soms sekubi genoemd.
bangi1 znw. bank, zitbank. Odo: Temreman oso no abi bangi. Spreekwoord: Een timmermans huis heeft geen zitplaats. (d.w.z. iets waarin je handig bent doe je meestal eerder voor een ander dan voor jezelf)
bangi2 znw. zandbank.
bangi3 znw. handelsbank, geld bank. Mi e go broko mi moni na bangi. Ik ga mijn geld bij de bank wisselen.
banknotu Zie trefwoord: banku.
banku znw. geldsbedrag oorspronkelijk ter waarde van vijftig cent; nu ook vijftig gulden, en zelfs viiftig duizend gulden. Zie: moni. Var.: banknotu.
banti1 1) znw. band. A spikri boro mi banti. De spijker heeft mijn band doorboord.
2) znw. riem, band.
3) znw. bandje. Mi frow susu abi wan fini banti bakasei. De schoen van mijn vrouw heeft een dun bandje aan de achterkant.
4) ww. met een riem of band vastmaken. Yu mu banti a susu, noso a o kmoto na yu futu. Zet je schoenband vast, anders zal de schoen van je voeten gaan.
banti ... hori ww. vastbinden met een band. Poti a gasbom baka a baisigri dan yu e banti en hori fu a no fadon. Zet de gasbom op de bagagedrager van de fiets en bindt hem vast met een band zodat hij niet valt.
5) ww. knellen. A Jockey e banti mi na mi seibowtu. De onderbroek knelt in mijn lies.
banti2 znw. streek. A man tya banti. De man is vol streken.
banti3 bnw. dronken.
barba znw. baard.
barbakoto Zie trefwoord: brabakoto. ww. barbecueën, het roosteren van vis of vlees boven een houtskoolvuur.
bari1 znw. ton, vat. Poti a watra ini a bari. Giet het water in het vat. Raitori: Bari na tapu bari. Piki: Tyen. Raadsel: Vaten op vaten. Antwoord: Suikerriet. Van: Eng. Etym.: barrel .
bari2 1) ww. schreeuwen of roepen van een mens of dier, of geluid van machines. Di a boi koti en futu, a bari. De jongen schreeuwde toen hij zich in zijn voet sneed. Te wan sma e waka ini a strati, ala den dagu e bigin bari. Als iemand op straat loopt, beginnen alle honden te blaffen. Fa a oto e bari so? Waarom maakt die auto zo'n lawaai? Zie: babari.
2) ww. omroepen. A nyunsu bari ini Holland fosi a bari dyaso. Het nieuws is het eerst in Holland omgeroepen en daarna hier. syn: brotyas.
3) ww. waarschuwen. Mi ben bari yu, ma yu no yere. Ik heb je gewaarschuwd, maar je heb niet geluisterd. syn: warskow.
bari adyosi afscheid nemen. Zie trefwoord: taki ... adyosi.
bari boskopu bekendmaken, berichten. Zie trefwoord: bari boskopu.
bari dreigi uitjouwen. Zie trefwoord: bari dreigi.
bari kari schreeuwend roepen. Zie trefwoord: bari kari.
bari krei in tranen uitbarsten. Zie trefwoord: bari krei.
bari lafu schaterlachen. Zie trefwoord: bari lafu.
bari odi groeten, de groeten doen. Zie trefwoord: taki ... odi.
bari wroko znw. bekendmaken. Lanti bari wroko tak' ala borgu fu a kondre di abi tin-na-siksi yari mus meki en ID-karta. De overheid maakte bekend dat elke burger van het land die de leeftijd van zestien jaar bereikt heeft zijn ID-kaart moet maken. syn: bari boskopu.
barki1 znw. balk. Zie: postu; bowtu3.
barki2 znw. honderd gulden. Zie: moni.
barki3 znw. boot, bark. Odo: Libisma e meki en barki, ma Gado e bow en sipi. Spreekwoord: De mens wikt, maar God beschikt (lett: de mens maakt zijn boot, maar God bouwt zijn schip). Gebruik: tegenwoordig wordt het alleen gebruik in het spreekwoord.
basi1 1) znw. baas.
2) ww. bedwingen, in toom houden. No suku en mofo, bika a no man basi en tongo. Lok haar niet uit, want ze kan haar tong niet in toom houden.
basi2 znw. bast (van een boom, noot, kokosnoot, enz.). Zie: bonbuba.
baskita znw. gevlochten rieten mand, meestal gemaakt van warimbo. Zie: mantyi. Van: Eng. Etym.: basket .
basra bnw. een gemengd ras, bastaard. syn: dogla. Van: Eng/NL. Etym.: bastard .
baster 1) ww. barsten, in stukjes breken. Efu yu meki a watramun fadon, a o baster. Als je de watermeloen laat vallen, zal hij barsten.
2) bnw. gebarst. syn: broko1.
basya 1) znw. opziener van slaven; voorman. Zie: basi1.
2) znw. dorpsleider. De basya komt onder een kapten.
batra znw. fles.
batyaw znw. een bepaald soort zoutevis; kabeljauw, bakkeljauw. Zie: waranfisi; sowt'fisi; dreifisi; elen; bokun; tri.
baya tw. om aandacht te trekken, of iets te versterken. Baya, tamara yu no mu kon. Luister, morgen moet je niet komen. Gruntu diri, baya! De groenten zijn duur, hoor! Var.: ba2.
bedi 1) znw. bed. part: matrasi. Zie: papaya2.
2) znw. verhoogde plaats in een tuin waarop men bloemen of gewassen kweekt. Na bakadyari yu kan si den bedi ete pe oma ben prani pinda. Achter op het erf kun je de bedden nog zien waarop oma pinda geplant had.
bedoi ww. aanwijzen, beduiden. Fu di a man no ben sabi a foto meki mi bedoi en fa a mus waka go na Palmentuin. Omdat de man de stad niet kende moest ik hem beduiden hoe hij Palmentuin kon bereiken. Zie: brokobroko. Van: NL. Etym.: beduiden . Spelling variation: bodoi
bedrigi ww. bedriegen, voor de gek houden. A boi bedrigi en granmama nanga en moni. Die jongen heeft zijn grootmoeder bedrogen met haar geld. syn: anga wan sma. Van: NL. Etym.: bedriegen .
bedrigi yusrefi gezegde. je zelve bedriegen.
bedrigiman znw. bedrieger. syn: dyoteman. Zie: leiman.
Bedyan znw. Westindisch engels.
begi1 1) ww. bedelen. A frow e begi moni tapu strati. De vrouw bedelt op straat om geld. Van: Eng. Etym.: beg .
2) ww. verzoeken, vragen (met respect/eerbied). Mi e begi yu fu yu kan yepi mi pikinso. Ik verzoek je me even te helpen. Zie: aksi2.
begi2 1) znw. gebed, verzoek. Na begi wawan kan yepi ini a tori disi. Alleen gebed kan in deze situatie helpen. Van: Eng. Etym.: beg .
2) ww. bidden. A nowtu disi e leri den sma begi. Dit probleem leert de mensen bidden.
3) ww. aanbidden. Den bribisma e go na kerki fu begi Gado. De gelovigen gaan naar de kerk om God te aanbidden. syn: anbegi.
begiman znw. bedelaar.
beifi ww. beven, bibberen, rillen , trillen. Esde mi kowru sote taki mi bigin beifi. Gisteren had ik het zo koud, dat ik begon te bibberen. Di mi si a fufuruman nanga wan gon, mi ben frede dat mi bigin e beifi. Toen ik de dief met een geweer zag, was ik zo bang dat ik begon te beven. Van: NL. Etym.: beven .
beifi-ati bnw. vreesachtig, zenuwachtig. Mi de nanga beifi-ati nownowde, baya! Ik ben nu erg zenuwachtig! syn: dyompo-ati.
beiri znw. bijl. syn: aksi1.
beitri znw. beitel.
beki znw. een grote ovalen kom van zink, koper of plastiek.
bèl ww. bellen. Tapu mi friyari dei ala mi famiri bèl kmopo fu Nederland. Op mijn verjaardag belde mijn hele familie me vanuit Nederland.
bemui 1) ww. bemoeien met iets, zich ergens mee bemoeien. Yu no mus bemui ini tra sma tori. Je moet niet bemoeien in ander mans zakken. Van: NL. Etym.: bemoeien . Spelling variation: bumui
2) bnw. nieuwsgierig. Na wan bemui pikin. Heri dei a e sidon tapu a skotu e luku san e psa ini birfrow dyari. Het is een nieuwsgierig kind. Ze zit de hele dag op de schutting te kijken wat er in buurvrouws erf gebeurt.
ben hulpww. duidt de verleden tijd aan. Mi ben de na ati-oso. Ik lag in het ziekenhuis.
benawtu bnw. warm hebben, benauwd. A benawtu sote taki mi e broko sweti. Het is zo benauwd dat ik ervan zweet. Van: NL. Etym.: benauwd . Spelling variation: benowtu
beni 1) ww. buigen, vouwen. Te yu waran a plastiek peipi, yu kan beni en fa yu wani. Als je de plastiek pijp verwarmt, kan je het buigen zoals je wilt. Zie: fow; boigi; bukundu.
2) bnw. krom, gebogen.
3) ww. afslaan. Te yu doro pe a bigi wenkri de, dan yu e beni go ini a pasi dati. Als je bij de grote winkel aangekomen bent, dan sla je in die straat af.
4) znw. bocht. Zie: boktu. Van: Eng. Etym.: bend .
5) ww. omspelen (bij voetbal of basketbal). Ala sma lobi luku te Romario e prei, fa a e beni den tra man. Als Romario speelt houdt een ieder ervan te kijken hoe hij de tegenspelers omspeelt.
beni strafu straf uitzitten. Zie trefwoord: koti strafu.
bere1 1) znw. buik, maag. A nyan te en bere furu. Hij heeft zijn buikje rond gegeten (d.w.z. totdat hij zijn bekomst had). A kuliman fu tapu uku bere bigi. De hindoestaan van op de hoek heeft een grote buik. Te angri e kiri mi dan mi bere e bigin bari. Als ik honger heb begint mijn maag te knorren. Van: Eng. Etym.: belly .
langa bere idioom. onverzadigbaar, constant eten. A boi disi abi wan langa bere. Heri dei a e nyan. Deze jongen lijkt onverzadigbaar. Hij eet de hele dag door. A boi bere langa. De jongen eet constant (lett: zijn buik is lang).
2) znw. baarmoeder. A pikin de na ini en mama bere. Het kind is in de buik van de moeder (m.a.w. in de baarmoeder). syn: muru2. Zie: berefamiri; mamabere.
3) znw. zwangerschap, foetus.
abi bere gezegde. zwanger zijn, in verwachting. Mi frow abi bere. Mijn vrouw is zwanger.
gi bere idioom. zwanger maken. Boiki gi a pikin fu sei bere. Boiki heeft het buurmeisje zwanger gemaakt.
kisi bere gezegde. zwanger raken. Den umasma taki: te wan agama kon ini yu dyari, yu o kisi bere. De vrouwen zeggen: als een marmerleguaan op je erf komt, dan zal je zwanger raken. syn: ori bere; abi bere.
lasi bere gezegde. miskraam. A frow lasi a bere. De vrouw heeft een miskraam gehad. syn: trowe bere.
ori bere gezegde. zwanger raken. Zie: kisi bere; abi bere.
puru ... bere gezegde. aborteren, abortus plegen. Fu di a frow no ben wani a pikin, a puru a bere. Omdat de vrouw het kind niet wilde, heeft ze het laten aborteren.
4) znw. taille. Te mi nanga mi frow e koiri, mi lobi hori en na en bere. Wanneer ik met mijn vrouw wandel, hou ik haar graag bij de taille.
5) znw. binnenkant. A opo a brede fu si san de ini en bere. Hij maakte het brood open om te zien wat erin zat.
bere2 znw. dikke darmen van een koe of varken bereid met specerijen. Gebruik: kan met brood of rijst gegeten worden.
bere-ati znw. buikpijn. Yu o kisi bere-ati efu yu no puru a nati bruku. Je zult buikpijn krijgen als je die natte broek niet uittrekt. Spelling variation: ber'ati
berebanti znw. buikband. Baka te wan umasma kisi wan pikin, a mus tai en bere nanga wan berebanti fu en bere kan kon plata baka. Nadat een vrouw een kind gebaard heeft, moet ze haar buik met een buikband binden zodat deze weer plat wordt.
berefamiri znw. verwante familie bij elkaar. bepaalde families weten dat ze van één plantage of voorouder afstammen, b.v. de families Pengel, Pique, en Pinas, zijn van de plantage Onverwacht.
berefuru bnw. onbelangrijk. Yu e gi wan lo berefuru tori. Je praat over heel wat onbelangrijke zaken. syn: lawlaw.
bereketi znw. magische ketting gedragen om de buik voor herstel of voor bescherming tegen geestelijke machten. A bonuman taigi a frow taki a musu weri wan bereketi fu kan kon betre. Die wonderdokter heeft aan de vrouw gezegd, dat ze een buikketting moet aantrekken om beter te kunnen worden.
berekofu znw. vuistslag in de buikstreek. No ferferi mi noso mi o naki yu wan berekofu. Verveel me niet anders zal ik je een stomp in je buik geven.
bereman znw. zwangere vrouw. Gebruik: jongere mensen zeggen liever bere-uma. Var.: berem'ma.
berem'ma Zie trefwoord: bereman.
bere-uma znw. zwangere. syn: bereman.
Bergi znw. België.
bergi znw. berg, heuvel. Van: NL. Etym.: berg .
bergibergi bnw. bergachtig, heuvelachtig. A pasi na Afobaka bergibergi. De weg naar Afobaka is heuvelachtig.
bergikaiman znw. wigkopkaaiman. Paleosuchus trigonatus (Alligatoridae). Ook bekend als blakakaiman. Zie: kaiman.
bergikeskesi znw. grijze capucijnaap. Cebus olivaceus (Cebidae). Zie: monki.
bergi-olo znw. spelonk, grot.
bergipresi znw. bergachtige plaats, gebergte.
bergiskin znw. tegen de berg aan, berghelling. Ini Trinidad den sma e bow den oso tapu a bergiskin srefi. In Trinidad bouwt men huizen zelfs tegen de berghelling op.
beri 1) ww. begraven.
beri en gi wan sma gezegde. in de steek laten. Yu ben pramisi mi tak' yu bo kon teki mi, ma yu no kon moro. Yu beri en gi mi, boi! Je had me beloofd dat je me zou komen halen, maar je bent niet meer geweest. Je heb me gewoonweg in de steek gelaten.
beri en gi wan sma gezegde. iets aanbrengen, aanklagen. Efu yu no yepi mi nanga a tori disi, mi o beri en gi yu na driktoro. Als je me met deze zaak niet helpt, dan zal ik je bij de direkteur aanbrengen.
2) znw. begrafenis, uitvaart. Bakadina mi no de na oso, yèrè. Mi o go na beri. Vanmiddag ben ik niet thuis, hoor. Ik ga naar een begrafenis.
beri doi gi Zie trefwoord: beri doi gi.
berpe znw. begraafplaats, kerkhof. syn: bonyogron. Zie: grebi.
besnei 1) ww. besnijden. Den jampaneisi e besnei den boi te den tapu twarfu yari. De Javanen besnijden hun jongens op de leeftijd van twaalf jaar.
2) ww. besneden zijn. A man disi besnei fu di na datra ben wani. Deze man is besneden op dokters advies.
besroiti 1) znw. besluit. Yu no kan kenki a besroiti san meki kba. Je kan het besluit dat genomen is, niet meer veranderen.
2) ww. beslissen. San driktoro besroiti, sma no man kenki moro. Wat de directeur besloten heeft, kan men niet meer veranderen
teki wan besroiti een beslissing nemen.
besun znw. groot cassavebrood. Zie: parakoranti; kasababrede.
beti 1) ww. bijten.
2) znw. lokaas. Yu kan poti wan pisi beti na a uku gi mi? Kun je een stukje aas aan de hengel voor me zetten? Gebruik: wordt gebruikt bij het hengelen.
feni wan beti gezegde. fooi, een meevaller. Tide mi no feni no wan beti na no wan sma. Vandaag heb ik van niemand een fooi gehad.
3) ww. jeuken, prikkelen. Na krasi-taya yu bai gi mi, yu e firi fa a e beti. Je heb tajer voor me gekocht die jeukt, je voelt duidelijk hoe hij prikt. Raitori: Mi papa abi dagu. Den bigi wan n'e beti, ma den pikin wan e beti. Piki: Na pepre. Raadsel: Mijn vader heeft honden. De grote bijten niet, maar de kleine wel. Antwoord: Peper. Zie: krasi1.
betre 1) bw. beter. Mamanten un no ben seri noti, ma now a e go moro betre. In de ochtend uren hebben we niets verkocht, maar nu gaat het beter.
2) bw. liever, eerder. Betre mi nyan soso brede prefu mi begi sma moni. Liever brood zonder toespijs eten dan mensen om geld vragen.
3) ww. genezen. Efu yu no tai a soro, a o betre moro esi. Als je de wond niet verbind, zal het sneller genezen. Zie: gesontu.
beweigi 1) ww. bewegen (zich). Te yu si wan sneki krosbei fu yu futu, yu no mus beweigi. Als je een slang dichtbij je voeten ziet, moet jij je niet bewegen. Spelling variation: buweigi
2) znw. beweging. A skowtu meki wan beweigi nanga en anu fu sori tak' un kan abra a strati. De agent maakte een beweging met zijn hand om aan te geven dat we de straat mochten oversteken.
bifo vw. voorheen. Fu sanede mi mus pai edemoni now. Noiti mi no pai en bifo. Waarom moet ik nu belasting betalen. Voorheen heb ik het nooit gedaan. Zie: fosi. Var.: bifosi. Van: Eng. Etym.: before .
bifosi Zie trefwoord: bifo.
bigi 1) bnw. groot (van maat, breedte, omvang, omtrek, oppervlakte, enz.). ant: pikin1. Van: Eng. Etym.: big .
meki bigi gezegde. bluf, opscheppen. Den boi lobi meki bigi taki den p'pa moro tranga. De jongens houden ervan om erover op te scheppen dat hun vader sterker is. syn: skepi.
2) bnw. oud. I denki taki yu bigi moro mi? Denk je dat je ouder ben dan ik? syn: owru1; grani.
bigi-ai znw. hebzucht, begeerte. Soso bigi-ai fu a moni fu a man meki a pikin gwe nanga en. Alleen maar hebzucht op die man z'n geld heeft gemaakt dat de vrouw er met hem vandoor is gegaan. Zie: gridi.
abi bigi-ai gezegde. jaloers zijn, afgunstig zijn, benijden. A pikin abi bigi-ai na mi tapu fu di a e si taki mi e prodo moro en. Dat kind is jaloers op me, omdat ik modieuzer dan haar ben. syn: dyarusu.
bigidagu znw. vooraanstaand persoon, notabele, rijke. A man san ben seri sani na wowoyo tron wan bigidagu fu a kondre. De man die dingen onder de markt verkocht, is nu een vooraanstaande man van het land geworden. syn: bigiman; bigifisi.
bigidoi znw. duim of grote teen. Var.: bigidoin.
bigidoin Zie trefwoord: bigidoi.
bigifasi znw. hoogmoed, hovaardig, hovaardij. Odo: Bigifasi abi ondrow fanowdu. Spreekwoord: Hoogmoed komt voor de val. Gebruik: wordt gebruikt met het werkwoord abi. ant: sakafasi; syn: bigimemre.
bigifisi znw. notabele. syn: bigidagu; bigiman.
bigifutu1 znw. elephantiasis, been dat besmet is door filaria. syn: bimba. Zie: bubu1.
bigifutu2 znw. snoepsoort, een chinese pruim.
bigiman 1) znw. volwassene. Te mi tron wan bigiman mi o bai wan oto. Als ik een volwassen man geworden ben, zal ik een auto kopen.
2) znw. vooraanstaand persoon, belangrijk persoon. Johan Adolf Pengel ben de wan bigiman fu Sranan. Johan Adolf Pengel was een belangrijk persoon in Suriname. syn: bigifisi; bigidagu.
bigimarkusa znw. een soort passievrucht waarvan de vrucht tot 25 cm groot kan worden. Passiflora quadrangularis (Passifloraceae). Zie: markusa.
bigimemre 1) znw. hoogmoed, hovaardij. Odo: Bigimemre wani ondrow. Spreekwoord: Hoogmoed komt voor de val.
2) bnw. hoogmoedig, hovaardig. syn: bigifasi; ant: sakafasi.
abi bigimemre ww. hoogmoedig zijn. A frow disi moi èn a gudu, dat' meki a abi bigimemre. Deze vrouw is mooi en rijk, daarom is zij hoogmoedig.
bigin 1) ww. beginnen, aanheffen, aanroeren. Mi o poti yu na oso. Bigin poti yu sani ini a wagi. Ik zal je thuis brengen. Begin alvast je spullen in de auto te zetten. ant: kaba. Zie: stotu2.
2) znw. begin. A bigin fu a tori ben span moro a kaba fu en. Het begin van het verhaal was spannender dan het einde.
bigipopokaisneki znw. groene boomboa. Corallus caninus (Boidae). Ook bekend als kadasneki of popokaisneki.
bigisensi znw. muntstuk van twee en een halve cent. Zie: Zie tabel onder: moni.
bigisma 1) znw. volwassenen, ouders, ouder en wijzer persoon. Te bigisma e taki, pikinnengre mus tan tiri. Als volwassenen spreken moeten kinderen zwijgen. ant: pikinnengre.
2) znw. voorouders (maar ook grootouders, enz.). Den bigisma fu mi ben de srafu. Mijn voorouders waren slaven. spec: granmama; granpapa; afo; trotro.
bigitaki znw. grootpraats (sn), brutale praatjes.
gi bigitaki ww. brutalizeren, iemand brutaal aanspreken. Luku fa mi yepi mi mati ala den yari, dan now a e gi mi bigitaki. Kijk eens hoe ik mijn vriend al die jaren geholpen heb, maar nu spreekt hij me zo brutaal aan. Fosten den pikin ben lespeki den bigisma, ma dis' ten den pikin asranti, den e gi bigitaki. Vroeger hadden de kinderen respect voor hun ouders, maar nu zijn ze vrijpostig en geven brutale praatjes. Zie: kosi1.
bigitodo znw. reuzenpad. Bufo marinus (Bufonidae). Ook bekend als kras'todo.
bigiwan 1) znw. de grote of belangrijke. cpart: pikinwan.
bigi-watradagu znw. braziliaanse reuzenotter. Pteronura brasiliensis (Mustelidae). Het wordt ook gewoon watradagu genoemd als het niet nodig is hem te onderscheiden van de kleine zwampotter.
bigiwowoyo centrale markt aan de waterkant. Zie trefwoord: bigiwowoyo.
bigiyari znw. groot verjaardagsfeest. Gebruik: gevierd op het eerste, vijfde, en elk vijfde jaar daarna. Zie: yari1; bigi.
bika vw. omdat, opdat, want, daar. Mi bai wan paki blon tide bika mi e go meki roti. Ik heb vandaag een pakje blom gekocht omdat ik roti ga maken. syn: fu di. Var.: bikasi.
bikasi Zie trefwoord: bika.
bimba znw. elephantiasis, been dat besmet is door filaria. syn: bigifutu1. Zie: bubu1.
birambi znw. birambi (de lange cilindervormig vruchten lijken op kleine augurken). Averrhoa bilimbi (Oxalidaceae). Zie: fransman-birambi; lontu-birambi. Spelling variation: brambi
bir'frow znw. buurvrouw.
biri znw. bier.
bir'man znw. buurman.
birti 1) znw. buurt. Mi nanga Arnie e tan ini a srefi birti. Arnie en ik blijven in dezelfde buurt.
2) znw. omgeving, wijk. Di Irak nanga Iran ben feti, dan ala den tra kondre ini a birti fu den ben e pina. Toen Irak en Iran in oorlog verwikkeld waren, leden alle andere landen in de omgeving eronder.
3) znw. buur. Esde den birti fu mi gwe na Amerika. Gisteren zijn mijn buren naar Amerika vertrokken. Var.: birtisma.
birtisma znw. mensen die in dezelfde buurt wonen, buren.
bisa znw. satanaap, baardsaki. Chiropotes satanas (Cebidae). Ook bekend als kwataswagri. Zie: monki.
bisbisi-woron znw. aarsmade. Enterobius vermicularis (Oxyuridae, O. Ascaridida).
bisi1 znw. bemoeienis. I no abi bisi dya. I mu gwe! Je heb niets hier te zoeken. Je moet weg! (lett: Je heb geen bemoeienis hier...)
no abi bisi gezegde. geen bezwaar hebben; geen moeite mee hebben; niets mee te maken hebben. I kan kon efu yu wani. Mi no abi bisi. Je kunt komen als je wilt. Ik heb er geen moeite mee.
San bisi yu? / O bisi yu? gezegde. Wat is er aan de hand? Wat bezielt je? Gebruik: Meestal gebruikt door ouderen.
bisi2 znw. hebben en houden; bezit. Teki yu bisi, dan yu e gwe! Neem je hebben en houden en ga weg! syn: taitai; pototo; bagasi; bondru.
bita 1) bnw. bitter van smaak. Te yu bori amsoi nanga watra, a e bita moro dan te yu e bori en nanga oli. Als je amsoi met water kookt, is het bitterder dan als je het met olie kookt.
2) znw. Drank gemaakt van geneeskrachtige bladeren, hout of lianen. Het wordt gebruikt als medicijn tegen wormen, als laxeermiddel, en om eetlust op te wekken.
3) znw. sterke drank (b.v. whisky, rum, enz.). Fu sanede yu e nyan a bita so? A no bun. Waarom gebruik je zoveel sterke drank? Het is niet goed voor je.
bitakasaba znw. bittere cassave. Manihot esculenta (Euphorbiaceae). De wortels van deze cassavesoort bevatten een giftige stof die eerst verwijderd moet worden alvorens de cassave genuttigd kan worden. Na het schillen en raspen van de cassave, wordt de pulp gewassen en het sap uitgeperst met behulp van een matapi. Van de pulp wordt kasababrede en kwak gemaakt. Van de sap maakt men o.a. goma, kasripo en kasiri. Zie: swit'kasaba.
bitawiwiri znw. een soort bladgroente die bitter is. Cestrum latifolium (Solanaceae).
blaka 1) bnw. zwart. gen: kloru1.
naki wan blaka gezegde. een blunder slaan.
2) ww. zwart maken m.b.v. een zwart middel. Mi mu blaka mi susu fosi mi go na wroko. Ik moet mijn schoenen met zwarte schoensmeer poetsen voordat ik naar het werk ga. A e blaka en wiwiri, dat' meki a sori yongu ete. Hij verft zijn haar zwart, daarom ziet hij er nog jong uit.
3) ww. bekladden. Di de tra wrokoman yere tak' Syori o tron basi, den go blaka en na driktoro. Toen de andere werknemers hoorden dat Syori tot chef benoemd zou worden, zijn ze hem gaan bekladden bij de direkteur. Zie: blakabal.
blaka doti zwarte aarde. Zie trefwoord: blaka doti.
blaka sneisi znw. neger met een chinese familienaam.
blaka-ai-pesi znw. boonsoort, pesiesoort. Vigna sinensis (Papilionaceae). Zie: pesi.
blakabal znw. wordt alleen gebruikt in de uitdrukking naki ... wan blakabal met als betekenis iemand bekladden of in een kwaad daglicht stellen. syn: blaka.
blaka-ede tingifowru znw. zwarte gier. Coragyps atratus (Cathartidae). Het wordt ook gewoon tingifowru genoemd als het niet nodig is hem te onderscheiden van andere giersoorten. Zie: tingifowru.
blakakaiman znw.
znw. zwartekaaiman. Melanosuchus niger (Alligatoridae). (kaaimansoort die niet voorkomt in Suriname. De kleinere bergikaiman en redikaiman die wel in Suriname voorkomen worden soms voor de blakakaiman aangezien. Zie: kaiman.
blakaman znw. creool, neger. syn: nengre. Zie: krioro.
blakamarkusa znw. passievruchtsoort. Passiflora vespertilio (Passifloraceae). Ook bekend als blaka-snekimarkusa of yorkamarkusa. Zie: markusa.
blakanengre znw. zwarte neger.
blakapan znw. ijzeren pan.
blakapatu znw. zwarte pot, ijzeren pot.
blakapepre znw. zwarte peper.
blakapina znw. haarspeld. Var.: brakapina.
blaka-tara znw. scheldnaam voor donkerkleurige. syn: blaka-tin-tin.
blaka-uma znw. negerin. syn: nengre-uma.
blakaweti-aka znw. zwart-witte kuifarend. Spizaetus melanoleucus (Accipitridae).
blaw bnw. blauw. gen: kloru1.
blawforki znw. blauwgrijze tangara, bisschopstangara. Thraupis episcopus (Thraupidae). Ook bekend als blawtyi.
blawkepanki znw. purperhoen. Porphyrula martinica (Rallidae).
blawtyi znw. blauwgrijze tangara, bisschopstangara. Thraupis episcopus (Thraupidae). Ook bekend als blawforki. Spelling variation: blawki
blesi 1) ww. zegenen. syn: seigi; ant: fluku. Var.: bresi.
2) znw. zegen. ant: fluku.
3) bnw. gezegende, zalig. Mi e winsi un wan blesi dei go moro fara. Ik wens jullie een gezegende dag verder.
blo Zie trefwoord: bro. 1) ww. ademen.
2) znw. ademhaling.
3) ww. blazen.
4) ww. rusten, uitrusten.
blon znw. blom.
blonsaka znw. blomzak, meelzak.
bo1 hulpww. zouden. Efu skowtu no ben kon, dan den boi bo gi densrefi mankeri. Als de politie niet gekomen was, zouden de jongens elkaar verwond hebben. Den konkruman mus luku bun! A bo moro bun gi den efu den no ben si a krin fu dei. Verraders moeten oppassen! Het zou beter voor ze zijn als ze niet geboren waren. verkorting van ben + o.
bo2 znw. boog. cpart: peiri.
bobi znw. borst. Sanede yu e meki a pikin krei so? Gi en a bobi. Waarom laat je dat kind zo huilen? Geef het de borst.
bobi wan manya gezegde. een manja uitzuigen (je maak een gaatje in een zachte manja en daarna zuig je het sap eruit). Zie: soigi.
bobimerki znw. moedermelk, borstvoeding, zog.
bobimofo znw. tepel, speen.
bobo 1) znw. sufferd; sufferd. Zie: babaw.
2) bnw. suf (wat gedrag betreft). A boi disi bobo tak' umasma srefi e fon en. Deze jongen is zo suf dat zelf de meisjes hem aftakelen.
boboi ww. wiegen, hobbelen; een kind sussen. Boboi a pikin te leki a sribi. Sus het kind totdat het slaapt. Zie: dodoi.
boboisturu znw. hobbelstoel, schommelstoel.
bofru znw. zuid-amerikaanse tapir. Tapirus terrestris (Tapiridae).
bogobogo bnw. veel, meer dan voldoende, in overvloed zijn. Nyanyan ben de bogobogo na a friyari-oso. Er was eten in overvloed op het verjaardagsfeest. syn: furu; hilahila. Morph.: redup. Zie: nofo.
boi1 1) znw. jongen. Zie: Zie tabel onder: famiriman. Van: Eng. Etym.: boy .
2) znw. zoon.
boi2 tw.
boigi ww. buigen.
boiti1 znw. buitenplaats, buitenwijk, buiten (de stad). Fa mi e tan na boiti, mi no man kon ala yuru na foto. Omdat ik op buiten woon, kan ik niet iedere keer naar de stad komen. Van: NL. Etym.: buiten .
boiti2 1) vw. behalve. Ala presi den man prati koranti, boiti Flora. Overal heeft men kranten uitgedeeld, behalve op Flora.
2) vw. naast, behalve. Boiti a wan pikin, a mama abi ete wan. Naast dat ene kind, heeft de moeder nog één. Zie: nanga.
boitipresi znw. buitenplaats. Zie: pranasi.
boketi znw. boeket, ruiker, bloemstuk. Zie: owruyari boketi.
bokoboko znw. bok. Capra hircus (Capridae). gen: krabita. Morph.: redup.
bokru bnw. gebocheld. Te yu e waka, yu no mus beni yu baka so, noso yu o kisi wan bokru baka. Je moet niet zo gebogen lopen, anders krijg je een bochel. Van: NL. Etym.: bochel .
boktu znw. bocht.
anga wan boktu gezegde. met hoge snelheid een bocht nemen.
koti wan boktu gezegde. een bocht beschrijven.
boktuboktu 1) bnw. kronkelig.
2) znw. bochten, kronkels.
boku Zie trefwoord: bokun.
bokun znw. bokking, gedroogde of gerookte haring. Zie: sowt'fisi; waranfisi; dreifisi. Var.: boku.
boma Zie trefwoord: aboma. znw. anaconda.
bombel znw. vuurwerk. Zie: finpeiri; pagara.
bon znw. boom.
bonboni znw. surinaamse eekhoorn. Sciurus aestuans (Sciuridae). Ook bekend als letyan.
bonbuba znw. boombast, boomschors.
bondru znw. bundel. syn: bosu.
bondru kon na wan gezegde. bundelen, eenheid vormen. syn: meki wan kofu.
bonfutu znw. scheenbeen. A boi misi a bal dan a skopu mi na mi bonfutu. De jongen miste de bal en trapte tegen mijn scheenbeen.
bongo [[bong.go]] znw. tromsoort. gen: dron.
bongro znw. rommel. Gebruik: wordt meestal negatief gebruikt.
bonk ww.
bonki 1) znw. snijboon. Phaseolus vulgaris (Papilionaceae).
2) znw. het verwijst ook naar verschillende soorten van geimporteerde bonensoorten, zoals bruinebonen, wittebonen en capucijners. Zie: pesi. Spelling variation: bontyi
bonkitiki znw. lange dunne stokken die geplaatst worden voor een bonen aanplant waaraan de planten zich kunnen slingeren.
bonkoro znw. mulat met lichte ogen en licht haar. Zie: malata.
bonsbak znw. knikkerspel waarbij de ene yowka de andere moet raken na teruggestuit te zijn (meestal) van een muur. Zie: yowka.
bontara znw. hars, boomteer.
bonu 1) ww. geesten bezweren en/of oproepen. Den go na boiti go bonu. Ze zijn buiten de stad om geesten te bezweren. syn: du fanowdu.
2) ww. betoveren. Yu kan bonu wan sma meki a gwe. Je kan iemand bewerken, zodat hij je verlaat. Zie: wisi.
bonuman znw. genezer van ziekten van bovennatuurlijke aard. Zie: wisiman; lukuman.
bonuwroko znw. afgoderij; geestelijke handelingen die behoren bij de winti-religie. Mi ben sabi a granmama fu mi birfrow, a ben du hebi bonuwroko. Ik kende de grootmoeder van mijn buurvrouw heel goed. Ze deed zwaar aan afgoderij. syn: afkodrei.
bonyo znw. bot, been.
bonyogron znw. begraafplaats. syn: berpe.
borgu1 znw. burger. Mi na wan borgu fu Sranan. Ik ben een burger van Suriname. Van: NL. Etym.: burger .
de ini borgu gezegde. in burger kleding, niet geuniformeerd. Den skowtu de ini borgu fu den boi no sabi taki den na skowtu. De agenten zijn in burger kleding, zodat de jongens hen niet voor politie aanzien.
borgu2 ww. op rekening (ver)kopen (krediet). Mi no abi nofo moni fu bai a baisigri; mi o borgu en. Ik heb niet genoeg geld om de fiets te kopen; ik zal hem op rekening kopen.
borguman znw. iemand de op krediet koopt.
bori ww. koken. Ala dei mi mama e bori fosi a go na foto. Elke dag kookt mijn moeder voordat zij naar de stad gaat. Mi no bori mi patu ete. Ik heb het eten (lett: mijn pot) nog niet gekookt. spec: baka2; brabakoto; brai; losi; skreki2; smuru1; stofu.
boriman znw. kok. Odo: Te yu naki kapa lasi, yu sa yere boriman tongo. Spreekwoord: Wie kaatst, moet de bal terug verwachten. Gebruik: Verouderd. syn: koki.
boro1 1) ww. boren. Boro wan olo gi mi, dan mi kan anga a lampu. Maak (lett: boor) een gat voor me, zodat ik de lamp kan ophangen.
2) znw. gereedschap om mee te boren. Mi no man boro a olo bika a boro dede. Ik kan het gat niet maken, omdat de boor bot is.
3) bnw. geboorde, doorboorde, iets dat gaatjes heeft. A boi e syen fu go na strati, bika a weri wan boro bruku. De jongen schaamt zich om op straat te gaan, omdat hij een broek vol gaten aanheeft. A banti boro. Ik heb een lekke band (lett: de band is geboord).
boro2 1) ww. voordringen, er tussen door kruipen, insluipen. Son sma no lobi fu wakti langa ini wan rei, dati meki den e boro. Sommige mensen houden er niet van om lang in een rij te wachten, daarom proberen ze naar voren te dringen.
2) ww. een kortere weg nemen. Mi e boro ini wan dyari fu mi kan doro moro esi na oso. Ik neem een kortere weg door een erf, zodat ik eerder thuis kan aankomen.
boro psa 1) ww. langs gaan. Fosi mi go na Robby mi o boro psa kon na yu. Voordat ik naar Robby ga, zal ik even bij jou langs komen.
2) ww. doorboren. A spikri boro psa en futu. De spijker doorboorde zijn voet.
boroman 1) znw. iemand die onuitgenodigd op een feest komt of illegaal in plaatsen binnenkomt; klaploper. Den sma poti wan waktiman fu luku taki boroman no ben kan kon na ini a presi. De mensen hadden een wachter aangesteld zodat niemand zonder te betalen de plaats kon binnengaan.
2) znw. iemand die je overal tegenkomt. Wan boroman mus fu sabi furu sma. Iemand die je overal tegenkomt, kent zeker veel mensen.
boropasi znw. tussenweg, afsteekweggetje. Yu kan teki a boropasi, dan yu e doro moro esi. Je kunt de tussenweg kiezen dan kom je er eerder aan.
borsu znw. borst. A man disi borsu bradi. Deze man heeft een brede borst.
boru znw. bol, rond broodje.
bòs ww. ploffen, barsten. A banti bòs, pow! De band plofte, pow!
bosi 1) ww. kussen, zoenen. A m'ma ben breiti sote tak' a bosi en. De moeder was zo blij dat ze hem kuste.
2) znw. kus, zoen. A winiman kisi wan bosi na ala en tu seifesi. De winnaar kreeg op beide wangen een zoen.
boskopu 1) znw. boodschap. Mi aksi mi pikin brada fu tyari a boskopu disi gi mi mama. Ik heb mijn broertje gevraagd om deze boodschap voor m'n moeder te brengen. Van: NL. Etym.: boodschap .
du wan boskopu gezegde. een boodschap doen. Albert, yu kan go du wan boskopu gi mi na tante Fransje? Albert, kan je een boodschap voor me gaan doen bij tante Fransje?
2) znw. bericht, boodschap, bekendmaking. Esde neti un kisi a boskopu taki ba Alexi lasi en libi. Gisteravond ontvingen we het bericht dat broer Alex is overleden.
bari boskopu ww. bekendmaken, berichten. syn: brotyas; bari wroko. Zie: bari.
leisi boskopu gezegde. vermanen. Didyonsro de mi kba leisi boskopu gi en. Ik heb hem zo net vermaand.
lolo ... boskopu gezegde. een bericht doorgeven. Mi wani aksi ala sma fu lolo a boskopu disi go moro fara. Ik wil aan een ieder vragen om dit bericht verder door te geven.
tyari ... boskopu gezegde. een preek houden. Esde mamanten a brada dati tyari wan blesi boskopu. Gistermorgen heeft die broeder een zegenrijke preek gehouden. Gebruik: kerktaal.
boskopuman znw. bode, boodschapper, loopjongen.
bosro 1) znw. borstel. Van: NL. Etym.: borstel .
2) ww. borstelen. Fosten den sma ben bosro den krosi nanga wan kar'tiki. Vroeger borstelden de mensen hun kleren met een maiskolf.
3) ww. verslaan (bij sport activiteiten).
bosroko znw. borstrok. Zie: empi. Van: NL. Etym.: borstrok .
bosu 1) znw. bos, tros. Mi o bai wan bosu kowsbanti. Ik zal een bos kouseband kopen. Di mi kisi a bosu bakba, mi gi mi sisa tu anu fu en. Toen ik die bos bacoven kreeg, heb ik mijn zus twee kammen ervan gegeven. Zie: ipi; baki; paki. Van: NL. Etym.: bos .
2) znw. een groep mensen die bij elkaar staan. Den sma ben knapu ini wan bosu na makandra. Die mensen stonden in een groep bij elkaar.
3) znw. zwerm. Di mi si a bosu waswasi, mi lon! Toen ik die zwerm wespen zag, ben ik weg gerend!
4) znw. school (van vissen). Te yu iti wan pisi brede ini a watra, yu e si wan heri bosu sriba e kon fu nyan en. Wanneer je een stuk brood in het water gooit, zie je een school karperzalmpjes die er op afkomen om het op te eten.
boto znw. boot. spec: kruyara. Zie: sipi; barki3; pondo.
botobangi znw. kleine holle zitbank gemaakt van hout met houtsnijwerk erop.
boto-ede znw. boeg.
botoketi 1) znw. bootsketting. Zie: ankra; lanpresi; sipi.
2) znw. zilveren of gouden halsketting met grote oogjes. syn: lontu-ai keti.
botoman znw. bootsman, schepeling. syn: matrosi.
botrali Zie trefwoord: botri. znw. keuken, bijkeuken.
botralibangi Zie trefwoord: botribangi. znw. keuken aanrecht.
botri znw. keuken, bijkeuken. syn: kukru. Var.: botrali.
botribangi znw. keuken aanrecht. Var.: botralibangi.
botritafra znw. keukentafel.
botro 1) znw. boter, margarine.
2) ww. beboteren. Te yu e baka wan kuku, yu mus botro yu blik noso a kuku o fasi. Als je een koek bakt moet je je blik eerst beboteren, want anders blijft hij vastzitten.
botro-afkati znw. boteradvocaat, advocaat-soort (het vruchtvlees is botergeel).
botrofisi znw. botervis (een zilvergrijze, plompe zeevis die zeer gewaardeerd is als voedsel). Nebris microps (Sciaenidae).
botronoso znw. neus slijm. Zie: frikowtu.
bow ww. bouwen. ant: broko1. Van: NL. Etym.: bouwen .
bow tapu wan sma/sani gezegde. rekenen op iemand of iets. Mi e bow tapu yu tak' yu o kon teki mi tamara mamanten. Ik reken op je, dat je me morgenochtend komt halen. Zie: ferwakti.
bowston znw. bouwsteen.
bowtu1 znw. dij. Zie: futu. Van: NL. Etym.: bout .
tapu wan sma bowtu gezegde. op zijn of haar schoot. A pikin sidon tapu en mama bowtu. Het kind zit op haar moeders schoot.
bowtu2 znw. bout. cpart: muru1. Zie: skrufu1.
bowtu3 1) znw. dik stuk hout. Zie: barki1.
2) ww. vergrendelen (met een bout). Te wi e go sribi, wi e bowtu a doro. Als we naar bed gaan, vergrendelen we de deur.
3) ww. iemand met een stuk hout slaan. Di den tu boi ben feti, a wan bowtu a trawan. Toen de twee jongens vochten, sloeg de ene de andere met een stuk hout. Zie: planga1.
bowtu4 bw. gierig. A man disi na wan moniman, ma a e bowtu. Deze man heeft veel geld, maar hij is gierig. syn: gridi; kundu3.
bowtu5 1) ww. vastpakken, grijpen. Bowtu a man gi mi! Grijp de man voor mij! Zie: grabu; kisi2; ori.
2) ww. arresteren. Den skowtu bowtu a fufuruman. De politie heeft de dief gearresteerd.
boyo znw. koek gemaakt van cassave en kokosnoot.
brabakoto 1) ww. barbecueën, het roosteren van vis of vlees boven een houtskoolvuur. gen: bori. Var.: barbakoto.
2) bnw. gerookte (vis), geroosterd (vlees).
brada znw. broer, broeder. Zie: Zie tabel onder: famiriman. Van: Eng. Etym.: brother .
bradi 1) bnw. breed, wijd, breedte. A Marwinaliba bradi moro a Srananliba. De Marowijnerivier is breder dan de Surinamerivier. A libi e go yu bun! Fa a gersi leki dei fu dei yu e kon moro bradi? Het gaat je goed! Hoe lijkt 't erop alsof je met de dag dikker (lett: breder) wordt?
2) ww. uitspreiden. Bradi a papaya fu a boi kan didon sribi. Spreid die mat uit zodat die jongen erop kan liggen slapen.
bradi-edeman znw. een geleerde man. ant: donman. Zie: koniman.
bradyari znw. luidruchtig, oproerig, lawaaierig. Den bradyari sma disi e meki wanlo babari. Deze luidruchtige mensen maken veel kabaal. ant: tiri1; safri. Zie: babari; dyugudyugu.
brafu znw. soep die vis of wild vlees en grondgewassen bevat. spec: peprewatra; kasababrafu; okrobrafu. Zie: supu.
brai ww. braden (boven het vuur). Kresneti dei un brai wan doksi. Met Kerst hebben we een doks gebraden. syn: baka2.
brakapina Zie trefwoord: blakapina. znw. haarspeld.
brantimaka znw. doornig oevergewas. Machaerium lunatum (Papilionaceae).
brantmiri znw. een stenen platvorm in een keuken waarop er gekookt wordt. Zie: kukru. Spelling variation: brantimiri
brasa 1) ww. omhelzen.
2) znw. omhelzing. A mama ben breiti sote dat a gi en wan brasa. De moeder was zo blij dat ze hem een omhelzing gaf.
Brasyon 1) znw. Brazil. Var.: Brasyonkondre.
2) bnw. Braziliaans.
Brasyonkondre Zie trefwoord: Brasyon. znw. Brazil.
brasyon-waswasi znw. braziliaanse honingbij. Apis mellifera (Apidae, O. Hymenoptera).
brede znw. brood. Omu, gi mi tin brede. Winkelier, geef me tien broden. Zie: lalabrede. Van: Eng. Etym.: bread .
brede buskutu broodbeschuit. Zie trefwoord: brede buskutu.
bredebon znw. broodvruchtboom. Artocarpus communis (Moraceae). Ook bekend als nyamsi-bredebon. De vruchten hebben een gladde schil en geen zaden. Zie: siri-bredebon.
bredebuba znw. broodkorst.
brededuku znw. doek om brood en andere etenswaren af te dekken.
bredefutu znw. platvoeten. Te yu abi bredefutu, yu mus weri wan spesrutu susu. Als je platvoeten hebt, moet je speciale schoenen dragen.
bredekundu znw. de uiteinden van een puntbroodje.
bredenefi znw. broodmes.
brei 1) ww. weven, vlechten. syn: frekti.
2) bnw. gevlochten, geweven. Den buskondresma e meki moi brei mantyi. De boslandbewoners maken mooie gevlochten manden. syn: frekti.
breiti bnw. blij, gelukkig, vrolijk. ant: sari1. Zie: prisiri.
brekten bw. middag (tussen 12:00 en 3:00 n.m.). Zie: Zie tabel onder: dei.
breni 1) bnw. blind.
2) ww. verblinden (kan ook figuurlijk gebruikt worden).
breniman znw. blinde.
brenki 1) bnw. blinkend, glimmend, glanzend. Mi de fu weri wan bun brenki susu go na a trow-oso. Ik ben van plan om een paar glimmende schoenen naar het huwelijksfeest aan te trekken. Van: NL. Etym.: blinken .
2) ww. oppoetsen, polijsten, poetsen. Yu abi wantu lemtyi gi mi, fu mi brenki a kopro beki fu mi? Heb je een paar lemmetjes voor me om mijn koperen bekken mee op te poetsen?
bresi Zie trefwoord: blesi. ww. zegenen.
bri Zie trefwoord: bribi. ww. geloven, vermoeden.
bribi 1) ww. geloven, vermoeden. Yu no bribi lei, yu no bribi tru. Je gelooft 't of niet. Var.: bri.
2) znw. geloof. A bribi fu en swaki. Zijn geloof is zwak.
bribisma znw. gelovige.
brifi znw. brief, post(stuk).
bro 1) ww. ademen. Fa mi abi a frikowtu mi no man bro so bun. Omdat ik verkouden ben, kan ik niet goed ademen. A e bro hebi. Hij heeft een zware ademhaling. Var.: blo. Van: Eng. Etym.: blow .
2) znw. adem. Wan bun zwenman mus man ori en bro langa. Een goede zwemmer moet zijn adem lang kunnen inhouden.
bro syatu gezegde. kortademig zijn, naar adem happen. Na at'oso den kon si tak' wan pinda ben de ini a boi kruktu neki. Dat' meki en bro ben syatu. In het ziekenhuis ondekte men een pinda in de jongen zijn luchtweg. Daarom was hij kortademig.
bro tapu gezegde. En bro tapu. A dede. Hij is dood. syn: bro koti. Var.: tapu bro.
bro de na tapu gezegde. buiten adem zijn. Di Herman doro en bro ben de na tapu fu di dagu ben lon na en baka. Toen Herman aankwam was hij buiten adem omdat honden hem achterna hadden gezeten.
hari ... bro ww. inademen, ademhalen. Fosi a man dyompo ini a watra, a hari en bro. Voordat de man in het water sprong, haalde hij adem.
3) ww. blazen. A boi e weri mi ede. Heri dei a e bro en tutu. De jongen bezorgt me hoofdpijn. Hij blaast de hele dag op zijn trompet.
4) ww. rusten, uitrusten. Mi e go bro pikinso. Heri dei mi waka. Ik ga een beetje uitrusten. Ik heb de hele dag gelopen.
bro ... ede rusten. Zie trefwoord: bro ... ede.
bro ... futu zit te rusten. Zie trefwoord: bro ... futu.
bro noso de neus snuiten. Zie trefwoord: bro noso.
broin bnw. bruin. gen: kloru1.
broinbonki 1) znw. bruine bonen.
2) znw. gerecht bereid van bruine bonen.
broki 1) znw. brug.
2) znw. haven of brug waar schepen worden gelost en geladen.
plata broki znw. platte brug, waar er kleine boten in- en uitgeladen worden.
broko1 1) ww. breken, vernietigen, kapot maken, vernielen. A grasi fadon broko. Het glas is kapot gevallen. Fu di den bigiman gridi, den broko a kondre. Door de hebzucht van de grote heren is het land te gronde gericht.
2) bnw. gebroken, vernietigd, kapot, versleten. Heri dei langa Glen e wroko tapu a broko oto fu en. De hele dag door werkt Glen aan zijn kapotte auto.
3) bw. ontmaagden. Wan skoromeister broko a pikin. Een onderwijzer heeft het meisje ontmaagd.
4) ww. aanbreken (van de dag). Di dei broko a kon na oso. Hij is thuis gekomen bij het aanbreken van de dag. syn: brokodei.
5) ww. plukken (van vruchten). Mi seni a boi fu go broko wantu apresina gi mi. Ik heb de jongen gestuurd om een paar sinaasappels voor me te plukken.
6) ww. verdunnen (van geconcentreerde vloeistoffen zoals azijn, alcohol en reinigingsmiddelen). Broko a asin fosi yu poti a komkomro na ini. Verdun de azijn voordat je de komkomer erin zet.
7) ww. verdelen in kleinere hoeveelheden. Den wenkriman e bai den bigi saka sukru, dan den e broko en ini paki fu wan kilo. De winkeliers kopen grote zakken suiker en verdelen ze in pakjes van een kilo.
broko2 1) ww. wisselen. Esde mi go broko moni na bank. Gisteren ben ik geld gaan wisselen bij de bank. syn: kenki.
2) ww. wisselen. I kan broko a barki gi mi? Mi no abi pikin moni. Kun je deze honderd gulden voor me wisselen? Ik heb geen kleingeld. Odo: Mi na afusensi. No wan sma no kan broko mi. Spreekwoord: Ik ben als een halve cent. Niemand kan me wisselen (d.w.z. niemand kan me afbreken).
broko ... ati diep teleurgesteld zijn. Zie trefwoord: broko ... ati.
broko ... ede bezorgd maken, tobberig zijn. Zie trefwoord: broko ... ede.
broko ... na pikin moni iets beter uitleggen, duidelijker maken. Zie trefwoord: broko ... na pikinmoni.
broko ... noso geeft aan dat iets een heerlijke aroma verspreid. Zie trefwoord: broko ... noso.
broko ... saka ontmoedigen, beschamen, neerdrukken, vernietigen. Zie trefwoord: broko ... saka.
broko kindi even door de knieën buigen. Zie trefwoord: broko kindi.
broko kon plotseling of onverwachts aankomen. Zie trefwoord: broko kon.
broko pranasi een plantage die niet meer bewoond is. Zie trefwoord: broko pranasi.
broko yu baka in moeilijkheden komen. Zie trefwoord: broko yu baka.
brokobaka znw. slangsoort. Pseustus poecilonotus (Colubridae). Ook bekend als trangabaka.
brokobana znw. een hard, grof spel (meestal voetbal). A futbal san den boi e prei na brokobana. De jongens spelen grof voetbal.
brokobatra znw. glasscherven. Den man mesre brokobatra tapu a skotu. De mannen hebben glasscherven op de schutting vastgemetseld.
brokobere Zie trefwoord: wrokobere. znw. diarree, buikloop.
brokobroko 1) ww. in stukken breken. A boi brokobroko a grasi. De jongen heeft het glas in stukken gebroken. Morph.: redup.
2) bnw. brokkelig; kruimelig, bouwvallig, versleten, gebroken. A brede brokobroko, yèrè. Nou! Het brood is ook kruimelig.
3) ww. uitleggen, iets beetje bij beetje uitleggen. Mi no ferstan a boskopu. Brokobroko en pikinso gi mi. Ik begrijp de boodschap niet. Kun je het voor me verduidelijken? Zie: bedoi.
brokodei 1) znw. dageraad, morgenstond, aanbreken van de dag. Dati ben de wan moi fesa! Un dansi te brokodei. Dat was me een gezellig feest! We hebben gedanst tot de dag aanbrak.
2) znw. iets dat duurt tot de dageraad. A go na wan brokodei. Hij is naar een feest geweest dat duurde tot vroeg in de ochtend.
3) ww. iets doen tot de morgenstond. Ro taigi mi tak' di den go na a dansi, den broko a dei. Ro vertelde mij dat toen ze naar het feestje zijn geweest, ze tot zonsopgang gedanst hebben.
broko-ede znw. problemen, hoofdbrekens. A brom disi e gi mi wan lo broko-ede. Deze brommer geeft me heel veel problemen. syn: problema; krasi-ede. Zie: ede-ati; dangra. Spelling variation: brok'ede
brokokowru bnw. lauw. A libi a te te leki a kon brokokowru. Hij heeft de thee laten staan totdat het lauw geworden is.
brokokrosi znw. oude lap, vodden. Teki wan brokokrosi dan yu figi a tafra. Neem een oude lap en stof de tafel af.
broko-oso bouwvallig woning, krot. Zie trefwoord: broko-oso.
brokosaka bw. neergedrukt, beschaamd, ontmoedigd, somber. Di a frow gwe libi a man, a firi so brokosaka dat a no ben wani nyan moro. Omdat de vrouw de man heeft verlaten, was hij zo ontmoedigd, dat hij niet meer wilde eten.
broko ... saka ww. ontmoedigen, beschamen, neerdrukken, vernietigen. Den wrokoman broko den basi saka, bika den no ben abi bribi ini en moro. De werknemers hebben hun baas beschaamd gemaakt, omdat ze hem niet meer vertrouwden.
brokoston znw. steekvliegsoort. (O. Diptera).
broko-tifi kabèl znw. spotnaam voor iemand met gebroken voortanden.
bromki znw. bloem. Spelling variation: bromtyi
bromkidyari znw. bloembed, bloementuin.
bromkipatu znw. bloemenpot.
bron 1) onoverg.ww. branden. A oso tapu a uku e bron ete. Het huis dat op de hoek staat is nog in brand.
2) overg.ww. branden, verbranden. A faya fu a onfu bron mi. Het vuur (of: de hitte) van de oven heeft me gebrand. Te a doti drei yu kan bron en na bakadyari. Als het vuil droog is, kan je het achter op het erf verbranden.
3) overg.ww. zich niet aan zijn woord houden. Mi omu bron mi. A no bai a baisigri gi mi moro. Mijn oom heeft zich niet aan zijn woord gehouden. Hij heeft de fiets niet meer voor mij gekocht.
4) bw. aangebrand, doorgebrand, afgebrand, verbrand. Na esde mi bai a lampu disi, dan tide a bron kba. Ik heb deze lamp gisteren gekocht en hij is vandaag al doorgebrand. A oso tapu a uku bron te na gron. Het huis op de hoek is helemaal afgebrand.
bronbere znw. faecaliën opruimingsdienst. Efu yu w.c. furu dan yu mu bèl bronbere. Als je beerput vol is, moet je een fecaliebedrijf opbellen. Spelling variation: brombere
bronbron 1) bw. aangebrand. A fowru meti fu yu e tesi bronbron. Jouw kippevlees smaakt aangebrand. Morph.: redup.
2) znw. aangebrande korst van rijst, pesie of groenten enz. Te yu kba dan yu mus go trowe a bronbron disi gi den fowru. Als je klaar bent, moet je die aangebrande korst voor de kippen gooien.
bronflaka znw. brandvlek. A bronflaka ini mi fesi no e gwe moro. Die brandvlek op mijn gezicht gaat niet meer weg.
bronsoro znw. brandwond. A faya oli san fadon tapu mi futu, opo wan bronsoro. Die olie die op mijn voeten viel, heeft bij mij een brandwond veroorzaakt.
bropresi znw. fontanel, een vliezig deel van het schedeldak bij zeer jonge kinderen.
brotyas ww. omroepen. syn: bari2.
brudu 1) znw. bloed.
2) ww. bloeden.
brudutitei znw. bloedvat. Var.: titei.
bruku znw. broek.
brukubere znw. taille van een broek.
brukufutu znw. broekspijp. No kon inisei nanga yu tokotoko brukufutu! Kom niet binnen met je bemodderde broekspijpen! Spelling variation: bruk'futu
bruya 1) znw. verwarring. Wan heri bruya ben de ini a dorpu di den srudati kon. Er was grote verwarring in het dorp toen de soldaten kwamen. Var.: bruyabruya.
2) ww. verwarren, in de war brengen, overhoop halen. Ala sani ben e waka bun, ma di Boiki kon a bruya ala sani. Alles ging goed. Maar toen Boiki kwam, bracht hij alles in de war.
3) bnw. verward, rommelig, door elkaar. Mi ede bruya now. Betre yu kon tamara baka. Ik ben momenteel in de war. Kom liever morgen terug. A kamra ben bruya sote tak' mi no ben man feni a buku. De kamer was zo rommelig dat ik het boek niet kon vinden. Var.: bruyabruya.
bruyabruya Zie trefwoord: bruya.
buba znw. huid, vel, schubben, schil, bast (van een mens, dier, vis, vrucht of boom). Te den boi e nyan manya, den e trowe a buba na gron. Als de jongens manja's eten, gooien ze de schillen op de grond. Zie: skin. Spelling variation: b'ba
bubu1 znw. filaria. een ziekte die de benen als olifantspoten laat opzwellen (de zwelling is irreversibel). syn: bimba; bigifutu1.
bubu2 znw. boebelaas, een denkbeeldig spook of monster vaak gebruikt om kinderen schrik aan te jagen. Efu yu no wani kon, mi o kari bubu gi yu. Luku, bubu e kon! Bubu! Als je niet wil komen, ga ik de boebelaas roepen. Kijk, hier komt de boebelaas! Boe!
bugru znw. grote kogel. Zie: kugru.
bugrumaka znw. palmsoort. Astrocaryum sciophilum (Palmae).
bugubugu1 znw. rommel, spullen, lompen. A pôtiman ben weri wan lo bugubugu na en skin. De arme man droeg een hele hoop lompen aan zijn lijf. Morph.: redup.
bui 1) znw. armband.
2) znw. handboei.
3) ww. boeien. Skowtu bui a fufuruman tya gwe. De politie heeft de dief geboeid weggebracht.
buibui bnw. geboeid, met handboeien om. Skowtu tyari den boi buibui go na krutubakra. De politie heeft de jongens geboeid naar de rechter gebracht. Morph.: redup.
buku1 znw. boek.
buku2 1) znw. schimmel. Koti a buku puru, dan yu e gi a pikin a brede. Snij de schimmel weg, en geef het kind het brood. Var.: bukubuku.
2) ww. beschimmelen. Efu yu libi a brede tumsi langa a o buku. Als je brood te lang laat staan gaat het beschimmelen.
3) bnw. muf. Opo den fensre. Mi no man nanga a buku smeri ini a kamra. Maak de vensters open. Ik kan niet tegen die muffe reuk in de kamer. Var.: bukubuku.
buku3 1) ww. stoten (door een koe, geit, schaap, enz.).
2) ww. stoten, duwen (door mensen met iets anders dan de handen). Mi no lobi fa den sma na wowoyo e buku yu nanga den skowru. Ik hou er niet van hoe de mensen onder de markt je met de schouders duwen. Zie: pusu.
3) bw. met grote snelheid.
buku kon ww. aanstormen. Frow, kon tnapu na wan sei. Bika a fasi fa den wagi e buku kon ... Vrouw, sta aan de kant. Want de manier hoe de wagens komen aanstormen...
buku psa ww. voorbij razen. Fosi mi doro a uku, a bus ben buku psa kba. Voordat ik de hoek bereikt had, was de bus al voorbij geraasd.
bukubuku Zie trefwoord: buku2. 1) znw. schimmel.
2) bnw. muf.
bukundu ww. bukken, zich bukken. A man bukundu fu teki wan karta di fadon na gron. De man bukte zich om een gevallen kaart op te rapen. Var.: bukunu.
bukunu Zie trefwoord: bukundu.
bukuwenkri znw. boekhandel.
bulu znw. stier. Bos taurus (Bovidae). syn: burkaw.
bun 1) bw. goed, juist, gunstig. A bun fu gi wan pikin tayawiwiri. Het is goed om een kind tajerblad te eten te geven. A oto fu mi no e drai bun. Mijn auto draait niet goed. ant: takru; pori1; kruktu.
2) bnw. flink, zwaar, groot. No rei so esi! Na bun mankeri yu o kisi. Rijd niet zo hard! Je krijgt nog eens een zwaar ongeluk.
3) bw. flink, erg. A frow kosi a man bun. De vrouw heeft de man flink uitgescholden.
4) bw. erg, zwaar, behoorlijk. Wan dei Margie ben siki wan bun hebi siki. Eens was Margie heel erg ziek.
5) znw. een goed iets, genoegen. A bun e wini a ogri. Het goede overwint het kwade. Ai, mi gudu, du mi wan bun fu tyari mi go na wenkri. Och, schatje, doe mij het genoegen mij naar de winkel te brengen.
bun furu bw. heel veel, erg veel. syn: bogobogo. Zie: tumsi.
bun-ati 1) znw. genade, goedaardigheid. Na a bun-ati fu Masra tyari mi kon dya. Door Gods genade ben ik zo ver gekomen. ant: takru-ati; takrufasi.
2) bnw. goedaardig, genadig. A no makriki fu feni wan bun-ati sma den dei disi. Het is niet makkelijk om een goedhartig mens te vinden dezer dagen.
bunbun 1) bw. goed en wel. Mi ben breiti sote di a boi fu mi kon bunbun baka na oso. Ik was zo blij toen mijn zoon gezond en wel weer thuis kwam.
2) bw. heel goed. Mi sabi bunbun fa den skowtu e fon den straf'man. Ik weet heel goed hoe de agenten de gevangenen aframmelen.
3) bnw. heel goed. A ben abi wan bunbun wroko fosi a bigin smoko takrutabaka. Hij had een heel goede baan voordat hij drugs begon te roken. Morph.: redup.
bunfasi znw. goedheid, barmhartigheid. ant: takrufasi.
bunkopu bnw. goedkoop. ant: diri.
bunkopu seri znw. uitverkoop, meestal georganiseerd door kerken en andere groeperingen voor een sociaal doel.
buriki znw. ezel. Equus asinus (Equidae).
burikiwagi znw. ezelskar.
burkaw znw. stier, os. Bos taurus (Bovidae). Yu e luku mi leki wan burkaw! Je kijk me zo dom aan! (lett: je kijkt me aan als een os) syn: bulu. Zie: kaw1. Spelling variation: bur'kaw, bulkaw
buru 1) znw. afstammeling van de Nederlandse boeren die in Suriname kwamen in de negentiende eeuw. Van: NL. Etym.: boer .
2) znw. blanke. syn: bakra.
3) znw. landbouwer. Yu abi den aleisi buru na Wageningen. Je hebt rijst boeren in Wageningen. syn: gronman.
buruwei znw. weiland.
busbusi 1) znw. bosschage, struikgewas. Mi taigi den boi fu kapu a busbusi puru. Ik heb de jongens gezegd om het struikgewas weg te kappen.
2) bnw. overwoekerd, verwilderd, vol wied, één en al struikgewas. A dyari na abrasei busbusi. Het erf aan de overkant is overwoekerd. Morph.: redup. Zie: busi.
busdoksi znw. muskuseend. Cairina moschata (Anatidae).
busi znw. bos, oerwoud. Zie: sabana.
busi-alata znw. bosrat. Spelling variation: bus'alata
busi-anansi znw. vogelspin. Aviculariidae, O. Orthognatha. Spelling variation: bus'anansi
busi-ponpon znw. groene oropendola (vogelsoort). Psarocolius viridis (Icteridae).
busisekrepatu znw. bosschildpad, woudschildpad. Chelonoidis denticulata (Testudinidae).
busiswipi znw. spitsneusslang. Oxybelis aeneus (Colubridae).
busititei znw. liaan. Var.: titei.
bus'kondre znw. binnenland (van Suriname).
buskutu znw. beschuit.
brede buskutu znw. broodbeschuit.
buskutugrasi znw. beschuitgras. Axonopus compressus (Gramineae).
bus'meti 1) znw. wilde dier. Zie: meti. Spelling variation: busimeti
2) znw. vlees van een wilde dier.
bus'moismoisi znw. muisopossum. Marmosa murina (Didelphidae). Zie: awari.
Busnengre znw. nakomeling van de voormalige weggelopen slaven.
butbutu ww. oplappen, half afwerken. No tyari yu wagi gi a man dati fu meki. A no e wroko fini. A o butbutu en gi yu. Breng je wagen niet naar die man voor reparatie. Hij levert geen goed werk. Hij zal je slechts half werk leveren. Morph.: redup.
butsweri znw. steenpuist, furunkel.
butu 1) znw. boete. Telesur meki mi pai wan butu fu di mi go tumsi lati fu pai. Telesur heeft me een boete opgelegd omdat ik te laat was met het betalen van mijn rekening.
2) ww. boeten. Noiti a man disi ben sori tra sma sari-ati. Now a e butu fu a fasi fa a ben libi. No wan sma e sori en sari-ati baka. Deze man had nooit medelijden met anderen. Nu boet hij voor de wijze waarop hij geleefd had. Niemand heeft nu medelijden met hem.
3) ww. een boete opleggen, beboeten. Skowtu butu en fu di a ben rei sondro faya. De politie heeft hem een boete opgelegd omdat hij zonder licht reed.
bwasi Zie trefwoord: gwasi. znw. melaats(heid), lepra.
bwasiman Zie trefwoord: gwasiman. znw. melaatse; lepralijder.
Copyright © 2003