A - a

a1 pers.vnw. pers.vnw. 3de persoon enkelvoud onderwerp (zij, hij, het). Di Hendrik doro tide, a no taki no wan sma odi. Toen Hendrik vandaag aankwam, groette hij niemand. Zie: en.
a2 1) lidw. enkelvoud bepaald lidwoord (de, het). Yu mu tapu a fensre noso a alen o wai kon inisei. Je moet het raam dichtmaken anders waait de regen naar binnen.
2) lidw. Het wordt ook gebruikt bij zelfstandigenaamwoorden die een collectivum aangeven. Fosi yu stampu a pinda, yu mu wai a buba puru. Voordat je de pinda's stampt, moet je ze eerst wannen. Zie: den2; wan2. Var.: na3.
a3 Zie trefwoord: na2. voorz. voorzetsel dat de plaats aanduidt.
abani znw. misdadiger, rover, schurk.
Abeniba znw. naam van een vrouw die op dinsdag geboren is. Zie: Zie tabel onder: deinen.
abi ww. hebben. Yongu, yu no abi ai fu si? Jongen, heb je geen ogen om te zien? (d.w.z. Kun je niet beter opletten?) Van: Eng. Etym.: have .
abi fu hulpww. Ala pikin fu fo yari abi fu go na skoro. Alle kinderen van vier jaar en ouder moeten naar school. syn: musu1.
no abi fu [naf'] hulpww. niet hoeven. I no abi fu waka yu wawan, mi sa kon nanga yu. Je hoeft niet alleen te lopen, ik zal met je meegaan.
abi bere zwanger zijn, in verwachting. Zie trefwoord: abi bere.
abi bigi-ai jaloers zijn, afgunstig zijn, benijden. Zie trefwoord: abi bigi-ai.
abi frikowtu verkouden zijn. Zie trefwoord: abi frikowtu.
abi krin skin altijd geluk hebben, boffen. Zie trefwoord: abi krin skin.
abi prati meedelen in iets; deel aan iets hebben. Zie trefwoord: abi prati.
abi prisiri zich amuseren, plezier hebben in. Zie trefwoord: abi prisiri.
aboma znw. anaconda. Eunectes murinus (Boidae). Ook bekend als watra-aboma. Var.: boma.
abongra znw. sesamzaad. Sesamum indicum (Pedaliaceae).
abra 1) ww. oversteken. Fosi yu ben e pai den botoman wan kwartyi fu abra a liba. Vroeger moest je de bootslieden een kwartje betalen om de rivier over te kunnen steken.
gi ... abra ww. overleveren. Den birtisma grabu a fufuruman dan den gi en abra na skowtu. De buren grepen de dief en leverden hem over aan de politie.
gi ensrefi abra ww. zich overgeven. Skowtu ben lontu a oso fu ala sei, ma den fufuruman no ben wani gi densrefi abra. De politie had het huis van alle kanten omsingeld, maar de dieven wilden zich niet overgeven.
koti ... abra ww. oversteken. Yu mus leri a pikin fu luku bun fosi a e koti strati abra. Je moet het kind leren om goed uit te kijken voordat het de straat oversteekt.
2) ww. overgaan. Efu yu wani abra, yu mu leri yu les. Als je over wilt gaan moet je je lessen leren. ant: tan sidon; tan poko; tan aka. Zie: psa4.
3) voorz. tegenover. Mi e tan abra a kerki. Ik woon tegenover de kerk. syn: abrasei.
4) voorz. over. Den plane no mag frei abra a foto. Vliegtuigen mogen niet over de stad vliegen.
lon abra ww. overlopen. Te alen kon hebi, ala den watrabaki e span tak' den e lon abra. Als het zwaar regent, raken alle watervaten vol dat ze overlopen.
5) voorz. door. Di a fufuruman dyompo abra a fensre go na dorosei, a dyompo let' ini anu fu skowtu. Toen de dief door het raam naar buiten sprong, sprong hij recht in de armen van de politie. Gebruik: het wordt met deze betekenis alleen gebruikt bij fensre.
6) voorz. over. Den boi na tapu uku e taki abra a nowtu fu a kondre. De jongens op de hoek praten over de noodsituatie in het land.
abrasei znw. overkant (van een rivier of straat). Esde mi go koiri na abrasei. Gisteren ben ik aan de overkant (van de Suriname rivier) gaan wandelen.
abrasei fu bw. tegenover, aan de overkant van. Den birtisma san e tan abrasei fu mi, o go tamara na Ptata. De buren die aan de overkant van mij wonen, vertrekken morgen naar Nederland.
abrawatra znw. buitenland, overzee. Tamara mi sisa e go na abrawatra. Morgen vertrekt mijn zus naar het buitenland. syn: dorosei kondre.
adyosi znw. vaarwel. Adyosi na wan wortu di tranga fu taki. Vaarwel is een woord dat zwaar valt om te zeggen. cpart: odi. Zie: morgu; kuneti; nafun.
taki ... adyosi gezegde. afscheid nemen. Wakti, mi wani bari den sma adyosi. Wacht, ik wil even afscheid nemen. syn: bari adyosi.
Adyuba znw. naam van een vrouw die op maandag geboren is. Zie: Zie tabel onder: deinen.
af'afu bw. gedeeltelijk, deels, matigjes, halfjes. A frow disi noiti a e kba en wroko. A e libi en af'afu. Deze vrouw maakt nooit haar werk af. Ze doet het maar halfjes. A: So Fine, fa yu e tan? B: Mi de so af'afu. A: Hoe gaat het, Fine? B: Het gaat zo-zo. Morph.: redup.
afdaki znw. afdak, kleine eenvoudige woning. Di un ben go onti, un ben meki wan pikin afdaki fu sribi. Toen we op jacht waren, maakten we een afdak om daarin te kunnen slapen. Mi feni wan pikin afdaki fu sutu mi ede. Ik heb een kleine eenvoudige woning gevonden om te blijven. Zie: tenti. Van: NL. Etym.: afdak .
afen tw. okee.
Afiba znw. naam van een vrouw die op vrijdag geboren is. Zie: Zie tabel onder: deinen.
afkati1 znw. advocaat, pleitbezorger. Te den go na krutu-oso, a afkati e taki gi a man. Als zij naar het gerechtsgebouw gaan, pleit de advocaat voor de man. Zie: krutubakra; krutuman. Van: NL. Etym.: advocaat .
afkati2 znw. advocaat, avocado (vrucht soort). Persea americana (Lauraceae).
afkodrei 1) znw. religieuze handelingen die door de christelijke kerken niet toegestaan zijn; afgoderij. syn: bonu.
2) bnw. afgodisch, wordt gebruikt voor mensen die doen aan afgoderij. Den sma disi afkodrei. Deze mensen zijn afgodisch / doen aan afgoderij.
afo 1) znw. overgrootouder. cpart: afopikin. Zie: bigisma; Zie tabel onder: famiriman.
2) znw. voorouder. cpart: bakapikin. Zie: bigisma.
afopikin znw. achterkleinkind. Zie: Zie tabel onder: famiriman.
afrontu ww. beledigen, kwetsen, krenken. A boi denki tak' a tòf. Dat' meki a e taki sani san e afrontu Gado nanga libisma. De jongen denkt dat hij geweldig is. Daarom doet hij uitspraken waarmee hij God en de mensen beledigd.
afu telw. half, de helft. Zie: nomru.
afu skoinsi een beetje schuin/scheef. Zie trefwoord: afu skoinsi.
afupasi bw. halverwege (m.b.t. afstanden); niet afgemaakt (m.b.t. voorwerpen). Mi no o rei so fara, ma mi kan poti yu af'pasi. Ik ga niet zo ver reiden, maar ik kan je halverwege zetten. Den bow a oso af'pasi, bika den no abi moni moro. Ze hebben het huis niet afgemaakt, omdat ze geen geld meer hebben. Spelling variation: af'pasi
afusensi znw. halve cent. Odo: Mi na afusensi. No wan sma kan broko mi. Spreekwoord:Ik ben als een halve cent, ik kan niet gedeeld worden. (d.w.z. niemand kan me breken) Spelling variation: af'sensi
agama znw. verzamelnaam voor verschillende kleine leguaansoorten. Zie: legwana.
1) znw. marmerleguaan. Polychrus marmoratus (Iguanidae).
2) znw. halsbandleguaan. Tropidurus torquatus (Iguanidae).
3) znw. mopskopleguaan. Uranoscodon superciliosa (Iguanidae).
4) znw. leguaansoort. Plica plica, Plica umbra (Iguanidae).
agen vw. weer, nogmaals, nog een keer, alweer. Mi Gado, mi Masra, luku. Agen den kon poti mi na tesi. Mijn God, mijn Heer, kijk eens aan. Ze hebben me weer op de proef gesteld. syn: ete wan leisi; baka4. Van: Eng. Etym.: again .
agersitori znw. gelijkenis, parabel. Di Yesus leri den sma, a leri den nanga agersitori. Toen Jezus de mensen onderwees, deed hij dat met gelijkenissen. Spelling variation: agerstori, gerstori
agidya znw. boomstekelvarken. Coendou prehensilis; Sphiggurus insidiosus (Erethizontidae). Ook bekend als dyindyamaka.
a-gi-uma-nen znw. spaanse peper. Capsicum frutescens (Solanaceae). (het wordt zo genoemd om de lekkere geur die hij verspreidt).
agra znw. kogel, jachthagel. Di a buru si a boi e fufuru ini en gron, a sutu en dan den agra panya go ini a boi skin. Toen de boer zag dat de jongen op zijn grond stal, schoot hij op hem en de kogelscherven verspreidden zich in het lichaam van de jongen. A ontiman misi a konkoni bika ala den agra ini en gon ben kon kba. De jager miste de agoeti omdat al zijn geweerkogels op waren. syn: kugru. Zie: patron; lai.
agri ww. overeenkomen; eens zijn. Billiton nanga Suralco agri fu opo a moni fu den wrokoman. Billiton en Suralco zijn het overeengekomen het loon van de arbeiders te verhogen. Yu mu sori lespeki gi a President awinsi yu no e agri nanga san a taki. Toon respekt voor de President ook al ben je het niet eens met hem.
agu znw. varken, zwijn. Sus scrofa (Suidae).
agumeti znw. varkensvlees. Zie: meti.
agupen znw. varkenshok.
agutere znw. gezouten varkensstaart.
aguti znw. goudhaas, surinaams konijn. Dasyprocta leporina (Dasyproctidae). Ook bekend als konkoni.
ai1 tw. ja. Zie: iya.
ai2 znw. oog. A smoko meki mi ai lon watra. De rook liet mijn ogen tranen. Zie: sker'ai; doro-ai.
de na ai gezegde. wakker zijn. Wins' yu kon te twarfu yuru, mi o de na ai. Zelfs als je tegen twaalf uur komt, zal ik nog wakker zijn. Gebruik: Meestal zegt men liever: Mi no e sribi ete. Maar 't wordt ook figuurlijk gebruikt.
de na ai gezegde. waakzaam zijn, alert. A: I mu de na ai. A man dati wani kiri yu. B: We, mi de na ai tu. A: Je moet waakzaam zijn. Die man daar loert op je. B: Wel, ik ben ook op mijn hoede.
de nanga krin ai gezegde. nuchter zijn. Den man san e tiri a kondre mus de nanga krin ai. De mannen die het land besturen, moeten nuchter zijn. A dringi pikin sopi ma en ai krin ete. Hij heeft wat alcohol gebruikt, maar hij is nog nuchter.
doro ... na ai gezegde. Den ben doro mi na ai. Ma di den si tak' mi sabi a wroko, den kisi lespeki gi mi. Ze hadden me onderschat. Maar toen ze zagen dat ik het werk goed kon doen, kregen ze respect voor me.
iti wan ai tapu gezegde. letten op, in de gaten houden. Mama, i kan iti wan ai tapu den pikin gi mi fu den no go na strati? Ma, kunt u voor me opletten dat die kinderen niet op straat gaan? syn: fringi wan ai tapu; ori wan ai tapu.
nanga krin ai gezegde. klaarwakker. A: I no ben sribi? B: No, mi ben de nanga krin ai ete. A: Was je niet aan het slapen? B: Nee, ik was nog klaarwakker.
no man si na ai gezegde. haten, niet onder ogen zien, niet kunnen verdragen. A man disi na wan hoigriman. A taki wi mus lobi ala sma, ma en srefi no man si mi na ai. Deze man is een huichelaar. Hij zegt dat we iedereen moeten liefhebben, maar zelfs kan hij me niet onder ogen zien. Birfrow no man si mi na ai srefsrefi. Buurvrouw kan me niet onder ogen zien.
ori ai na tapu gezegde. strak aankijken. Di mi si taki a ben wani go ini a tas fu a frow, mi ori ai na en tapu. Toen ik zag dat hij in de vrouw haar tas wou gaan, bleef ik hem strak aankijken.
piri ... ai gezegde. met grote ogen bekijken. No piri yu ai so gi mi! Kijk me niet met zulke grote ogen aan!
piri ai gi gezegde. goed opletten, in de gaten houden. Efu yu no piri ai gi a pikin, sani no o waka bun nanga en. Als je het kind niet in de gaten houdt, zal het slecht aflopen met haar.
tan na ai gezegde. wakker blijven, opletten. Wan waktiman mus kan tan na ai. Een wachter moet wakker kunnen blijven. Zie: wiki2; sribi; de na ai.
tyari doro ai na ww. iemand uitdagen. Di a kba suku den trawan nanga trobi, a wani tyari en doro ai kon na mi! Nadat hij de anderen met ruzie had gezocht, wilde hij ook mij uitdagen.
ai3 znw. korrel (van mais, rijst, enz.). Luku, a pikin e poti wan ai karu ini en noso! Kijk, dat kind stopt een korrel mais in haar neus!
ai4 afkorting. Een samentrekking van de 3de persoon enkelv. pers. vnw. a met het aspektpartikel e.
ai-buba znw. ooglid.
aifutu znw. enkel.
aira1 znw. aira, zwartbruine veelvraat. Eira barbara (Mustelidae).
aira2 Zie trefwoord: haira. bnw. gewiekst, gehaaid, zeer behendig (in negatieve zin).
Aisa znw. godin van de aarde (ze manifesteert zich meestal als een vrouw). syn: gronmama. Var.: Maisa; Mama Aisa.
aiti telw. acht. Zie: Zie tabel onder: nomru.
aitidei znw. rouwplechtigheid die wordt gehouden acht dagen na de begrafenis. Zie: dede-oso. Spelling variation: ait'dei
aitifi znw. hoektand. syn: ukutifi; gen: tifi.
aitikanti znw. lederschildpad. Dermochelys coriacea (Dermochelidae). Ook bekend als siksikanti. Zie: krape.
aititenti telw. tachtig. Zie: Zie tabel onder: nomru.
ai-wiwiri znw. ooghaar, wimper.
aka1 1) znw. haak, vishaak.
2) ww. vasthaken. Aka a doro gi mi, noso dyonsro a o naki tapu. Zet de deur voor me op de haak, anders slaat hij straks dicht.
aka ensrefi ww. verslikken. Te yu e nyan, yu no mus tak'taki. Noso yu kan aka yusrefi nanga a nyanyan. Terwijl je eet moet je niet praten. Anders kun je je verslikken.
tan aka gezegde. niet bevorderd zijn tot de volgende klas. Gebruik: wordt meestal gebruikt door jonge mensen. ant: abra.
3) ww. laten struikelen. Di un ben plei bal, espresi André ben aka mi. Toen we voetbalden liet André me opzettelijk struikelen. Zie: misi futu.
aka2 znw. roofvogelsoorten. (Accipitridae, Pandionidae, Falconidae).
akanswari znw. veelvraat, iemand die veel kan eten.
akatiki znw. stok met een haak. Yu kan leni mi a akatiki? Mi o wai a bakadyari fu mi. Kun je me die stok met de haak lenen? Ik ga het wied in mijn achtertuin wegkappen.
akruderi 1) znw. overeenkomst. Lanti meki wan kruderi nanga den datra abra a moni san den mus aksi den sikisma. De regering en de artsen hebben een overeenkomst bereikt over het bedrag dat van de patiënten gevraagd mag worden. Var.: kruderi2.
2) ww. overeenkomen. Den sani san yu e du no e kruderi nanga san yu e leri tra sma. De dingen die je doet komen niet overeen met hetgeen je anderen leert. syn: agri. Var.: kruderi2.
aksi1 znw. bijl. A man kapu a bon nanga wan aksi. De man hakte de boom met een bijl om. Zie: ambeiri. Van: Eng. Etym.: axe .
aksi2 1) ww. vragen, verzoeken. Ifrow aksi mi san meki mi kon so lati. De juffrouw vroeg me waarom ik zo laat was. cpart: piki1. Zie: taki1. Van: Eng. Etym.: ask .
2) znw. vraag, verzoeken. San na a aksi fu yu? Wat is je vraag? Gebruik: Men zegt meestal: San yu wani aksi? 'Wat wil je vragen?'.
aksi-aksi ww. blijven vragen. Di un doro ini a birti, un aksi-aksi te leki un feni pe Tanta Koba e tan. Toen we in de buurt kwamen, bleven we vragen totdat we gevonden hadden waar Tante Koba bleef.
Akuba 1) znw. naam van een vrouw die op woensdag geboren is. Zie: Zie tabel onder: deinen.
2) znw. de vrouw van Anansi in Creoolse volksverhalen.
akuba dyendyen znw. nachtspiegel, po. syn: pis'patu.
ala 1) telw. al, alles, allemaal. Den pikin nyan ala a froktu ini a baki. De kinderen hebben al de vruchten uit de bak opgegeten. ant: no wan. Zie: alamala.
2) bw. elke, iedere. Ef' yu abi wan vaas nanga bromki, dan ala dei yu mu poti krin watra. Als je een vaas met bloemen hebt, moet je elke dag het water verversen. syn: ibri.
ala dati vw. geeft aan dat de situatie anders was dan men vermoedde, in feite. Mi ben krutu nanga a baas tak' a no stort gi mi, ala dati na a bangi meki a fowtu. Ik heb ruzie gemaakt met de baas dat hij niet voor mij gestort heeft, maar in feite had de bank een fout gemaakt. Zie: ma2.
ala fa Zie trefwoord: fa a no fa. vw. ondanks.
ala gado dei elke dag, door God gegeven dag. Zie trefwoord: ala gado dei.
ala leisi telkens, elke keer. Zie trefwoord: ala leisi.
ala sei overal. Zie trefwoord: ala sei.
ala sma iedereen, allen. Zie trefwoord: ala sma.
ala ten altijd; voortdurend. Zie trefwoord: ala ten.
ala tu beide, alle twee (SN). Zie trefwoord: ala tu.
ala yuru telkens weer. Zie trefwoord: ala yuru.
aladei bnw. dagelijks, gewoon. A no wan aladei sani fu go na President oso. Het Presidentieel paleis bezoeken is geen dagelijkse gebeurtenis.
aladi vw. ondanks. Aladi mi bari a pikin, toku a lon go na strati. Ondanks ik het kind gewaarschuwd heb, is het toch de straat opgegaan.
alakondre bw. niet van een soort; gemengd. A ben weri wan moi alakondre empi na a fesa. Hij had een mooi bontgekleurde hemd aan op het feest. Birfrow tyari wan alakondre boketi gi mi tapu mi friyaridei. Buurvrouw bracht mij een bouquet van verschillende bloemsoorten op mijn jaardag.
alamala vnw. allemaal; iedereen; allen; alles. Un alamala o go tide na foto. We gaan vandaag allemaal naar de stad.
alanya znw. citrussoort, zuur oranje. Citrus aurantium (Rutaceae). Zie: apresina; korsow-alanya; lemki; ponpon1; strun; swa-alanya.
alanyatiki znw. takje van een zure oranjeboom (het werd vroeger in de mond gehouden voor een frisse adem).
alape bw. overal. Alape yu e go, yu e feni konkruman. Waar je ook gaat, kom je verraders tegen. Gebruik: Alape wordt meestal gebruikt voorin in een ondergeschikt deel van een zin. Zie: ala sei.
alata znw. verzamelnaam voor verschillende rat- en stekelratsoorten. Cricetidae, Echimyidae, Muridae.
alatakaka-pepre znw. spaanse peper (zo genoemd omdat het de vorm en grote heeft van rattedrek). Capsicum frutescens (Solanaceae). Var.: alatapepre.
alatapasi znw. smal paadje.
alatapepre Zie trefwoord: alatakaka-pepre. znw. spaanse peper.
alatasneki znw. slangsoort. Mastigodryas boddaertii (Colubridae). Ook bekend als alataman.
alatria1 znw. vermicelli.
sneisi-alatria znw. Chinese vermicelli. Een snel kokende vermicelli die gebruikt wordt in Min Soep. Het kan ook klaar gemaakt worden met garnalen, enz.
aleisi znw. rijst. Oryza satilva (Gramineae). Het wordt klaargemaakt in gerechten zoals anitriberi, kronto-aleisi, en moksi-aleisi.
wan ai aleisi gezegde. een rijstkorrel.
aleisigron znw. rijstveld.
aleisimiri znw. rijstmolen.
aleisi-miti znw. mijt die gevonden wordt in rijst en rijstprodukten.
aleisisaka znw. rijstzak.
alen znw. regen. Alen e fadon. Het regent. (lett: De regen valt.) A alen wai pikinso. Het regent niet zo hard meer. spec: sibibusi; fin'fini-alen.
alen-aka znw. lachvalk. Herpetotheres cachinnans (Falconidae).
alenbaki znw. regenbak.
alenbari znw. regenvat, regenton.
alenbo znw. regenboog.
alendyakti znw. regenjas, regenmantel.
alenten znw. regentijd. Er is een grote regentijd met grote regenval, bigi alenten, van half april tot half juli en een kleine regentijd met geringe regenval, pikin alenten, van eind november tot half februari. cpart: dreiten.
alenwatra znw. regenwater.
altari znw. altaar. Gebruik: kerktaal.
Aluku znw. Bosnegerstam wonende langs de Lawarivier, en ook bekend als de Boninegers.
alwasi Zie trefwoord: awinsi. vw. wat dan ook, wat er ook gebeurt.
amaka znw. hangmat.
amalan znw. gezouten Chinese pruim (als lekkernij gegeten).
amandra1 znw. amandelen, tonsillen.
amandra2 1) znw. boomsoort. Terminalia catappa (Combretaceae).
2) znw. amandel (zoals bekend in Europe en Noord Amerika).
Amba znw. naam van een vrouw die op zaterdag geboren is. Zie: Zie tabel onder: deinen.
ambeiri znw. handbijl. Mi tnapu luku fa a man e kapu sowt'meti nanga wan srapu ambeiri. Ik stond te kijken hoe de man met een scherpe handbijl het zoutvlees kapte. Zie: aksi1. Van: NL. Etym.: handbijl .
ambra znw. hamer. Var.: amra.
ambrabasi znw. voorzitter. Var.: amrabasi.
amerkan 1) znw. iemand van de Verenigde Staten van Amerika, een Amerikaan.
2) bnw. Amerikaanse.
amerkan ten znw. tijdstip van de 2de Wereld Oorlog toen er veel Amerikaanse militairen waren in Suriname.
amerkankondre znw. Verenigde Staten van Amerika.
ameti znw. ham. Zie: meti.
amra Zie trefwoord: ambra. znw. hamer.
amrabasi Zie trefwoord: ambrabasi. znw. voorzitter.
amsoi znw. een soort bittere bladgroente. Brassica chinensis (Brassicaceae).
Anana znw. naam van de oppergodheid in de fv{winti religie}.
Anansi1 znw. hoofdfiguur in Creoolse volksverhalen; hij is bekend om zijn slimheid.
anansi2 1) znw. spin. (O. Araneae).
2) znw. een slapend been of arm. Di mi wiki, mi no ben man opo bika mi futu ben kisi anansi. Toen ik wakker werd kon ik niet opstaan omdat ik een slapend been had. Gebruik: Sommige mensen zeggen anansi-titei.
anansi-oso znw. een zak gemaakt van spinnedraad waarin de spin eieren legt of meedraagd.
anansi-titei znw. spinseldraad, spinneweb, spinrag.
anansitori 1) znw. fabels over de spin "Anansi". Tide neti omu o kon na oso fu kon gi unu anansitori. Vanavond komt oom thuis om ons fabels over de spin te vertellen.
2) znw. ongeloofwaardige verhaal, sprookje. syn: leitori.
anbegi ww. aanbidden. Gebruik: kerktaal. syn: begi2. Van: NL. Etym.: aanbidden . Spelling variation: ambegi
anga1 1) ww. hangen. Luku a boi san e anga ini a bon dape. Kijk naar de jongen die daar in die boom hangt.
2) ww. ophangen. Milka anga den krosi na doro meki den kan drei ini a son. Milka heeft de kleren buiten opgehangen zodat ze in de zon kunnen drogen.
anga wan sma gezegde. bedriegen, beet nemen, oplichten. A man anga mi nanga a moni. De man heeft mij met dat geld afgezet. Zie: bedrigi.
3) ww. leunen. Di a pikin kon weri, a anga tapu en mama bowtu. Toen het kind moe werd, leunde het op haar moeders schoot.
anga go na wan sei ww. op zij of scheef hangen, overhellen. Fu di a fundamenti no meki bun, meki a oso e anga go na wan sei. Omdat het fundament niet goed gelegd was, helt het huis over. Zie: kanti.
anga na gezegde. ergens uithangen, ergens rondhangen. A pikin dati lobi anga na gudu sma. Dat kind hangt vaak rond bij rijke mensen.
anga2 Zie trefwoord: nanga. 1) vw. en.
2) voorz. met, samen met.
anga-anga 1) bw. lusteloos. Fa mi skin firi so anga-anga tide? Luku bun wan griep e freiri mi? Hoe voel ik me zo lusteloos vandaag? Zou het kunnen dat ik de griep te pakken heb?
2) ww. Te yu si a boi disi fu mi e anga-anga so na mi skin, dan a no firi switi. Als je deze jongen van me zo aan me ziet hangen, dan voelt hij zich niet lekker.
3) ww. hier en daar ophangen. Mi no lobi te krosi e anga-anga ini a kamra. Ik hou er niet van wanneer er kleren hier en daar in de kamer hangen.
angalampu znw. hibiscus (planten soort), het is een sierheester met hangende rode bloemen. Hibiscus schizopetalus (Malvaceae).
angatitei znw. slingerplant.
angorki znw. augurk. Cucumis anguria (Cucurbitaceae).
angri1 1) znw. honger. Angri e kiri mi. Ik heb honger.
2) znw. hongersnood. Angri de ini a kondre. Er heerst hongersnood in het land.
angri2 1) ww. verlangen. Mi e angri fu si yu. Ik verlang ernaar je te zien. syn: bakru.
2) znw. verlangen. Mi no wani bai a baisigri moro. A angri gwe. Ik wil de fiets niet meer kopen. Het verlangen ernaar is weg. Zie: lostu.
angribere znw. lege maag; honger. Mi go sribi nanga angribere bika brede no ben de. Ik ging met een lege maag slapen omdat er geen brood was.
angriten znw. hongersnood. Angriten kon ini a kondre fu di wan bigi alen pori ala a nyanyan. Er ontstond hongersnood in het land, omdat zware regens de oogst vernietigd hadden. Zie: angri2.
Anitri 1) znw. EBG-er, lid van de EBG.
2) bnw. behorend bij de EBG. Mi mama ben seni mi go na wan Anitri skoro bika mi papa na wan Anitri. Mijn moeder stuurde mij naar een EBG-school omdat mijn vader EBG-er is.
anitriberi znw. witte rijst gekookt met kokosmelk, olie en bakkeljauw, enz. Zie: aleisi; moksi-aleisi.
Anitrikerki znw. Evangelische Broeder Gemeente (EBG).
ankra 1) znw. anker.
2) ww. vastzetten, vastmaken, ankeren (bij boten, korjalen of schepen). No fergiti fu ankra a boto fosi yu kon na syoro. Vergeet niet om voordat je aan wal komt, die boot aan het anker te zetten.
3) ww. blijven. M'o ankra dyaso, yèrè! Ik blijf hier, hoor! Gebruik: Straattaal. Ze zeggen ook tan ankra. ant: lusu.
antruwa znw. groentesoort, de lichtgroene vruchten zijn rond en bitter. Solanum macrocarpon (Solanaceae).
anu1 1) znw. arm (lichaamsdeel). Zie: baka-anu; powa.
2) znw. hand. Zie: finga; ini-anu.
yepi wan anu gezegde. een handje helpen. A tafra disi hebi. Yu kan yepi mi wan anu? Deze tafel is zwaar. Kun je me een handje helpen? syn: gi wan anu.
3) znw. handjevol. Tide mi no bori furu aleisi, kande wan anu so. Vandaag heb ik niet veel rijst gekookt, ongeveer een handjevol.
4) znw. hand, kam (van bacove, banaan). Gi mi wan anu bakba. Geef me een hand bacoven. Zie: finga.
anu2 1) znw. gelds bedrag dat uitbetaald wordt bij kasgeld. Mi kisi a tweede anu. Ik heb de tweede 'hand' gekregen (d.w.z. de tweede uitgave van het kasgeld).
2) znw. geld dat maandelijks gestort moet worden door mensen die meedoen aan het kasgeld. Zie: kasmoni.
anyisa 1) znw. hoofddoek. A wiki fu maspasi den umasma lobi weri anyisa. In de week waarin de emancipatiedag valt dragen de vrouwen graag een hoofddoek. het wordt op verschillende manieren gevouwen, zoals: lont'ede ; otobaka ; let-dem-tok ; pawtere. Zie: musu2. Spelling variation: angisa
2) znw. stuk kleed waarmee men de hoofddoek maakt; het wordt ook als handdoek gebruikt voor bepaalde feestelijkheden, als versiering, en als souvenir behanging.
aparti bnw. speciaal, apart, ander.
apinti znw. een ronde drum ongeveer 30 tot 70 cm lang (vroeger werd het gebruikt om berichten van dorp tot dorp te verzenden). gen: dron.
apra 1) znw. Curaçaose appel, het heeft een witte, rose of rode kleur en is ongeveer 5 cm lang. Syzygium samarangense (Myrtaceae). Ook bekend als krosow-apra.
2) znw. sterappel. Chrysophyllum cainito (Sapotaceae). Ook bekend als sterapra.
aprabakba znw. een kleine, dikke, zoete bakovensoort. Musa soorten/species (Musaceae). Zie: bakba.
aprabon znw. appelboom.
apresina znw. sinaasappel. Citrus sinensis (Rutaceae). Zie: alanya; strun; ponpon1; lemki.
apteiki znw. apotheek. Van: NL. Etym.: apotheek .
apuku znw. geest die gerekend word tot de bosgeesten.
arki 1) ww. luisteren. Ala neti mi e arki nyunsu na radio. Elke avond luister ik naar het nieuws op de radio. Zie: yere1. Van: Eng. Etym.: harken .
Arki bun! gezegde. Luister goed!
2) ww. gehoorzamen (d.w.z. luisteren en ook doen wat er gezegd wordt). Yu mus arki yu m'ma te a e taki nanga yu. Je moet je moeder gehoorzamen als ze tot je spreekt. Mi ben bari yu, ma yu no arki mi. Ik heb je gewaarschuwd, maar je hebt niet naar me geluisterd (m.a.w. je heb niet op mijn waarschuwing gelet).
arkiman znw. luisteraar. Yu e plei bigi arkiman, ma yu no man taigi mi notnoti fu san a boskopuman taki dape. Je doet je voor als de grootste luisteraar, maar je kan me niet eens zeggen wat de spreker daar gezegd heeft. Gebruik: wordt gebruikt soms als aanspreekvorm in een toespraak.
Arwaka 1) znw. Arowak (Indianenstam).
2) bnw. Arowaks.
asaw znw. olifant. Elephas maximus & Loxodonta africana (Elephantidae). A man disi bigi leki asaw. Deze man is zo groot als een olifant.
asema znw. vampier.
asi 1) znw. paard. Equus ferus (Equidae).
2) znw. in de winti religie duidt het een specifiek persoon aan waardoor de winti zich openbaart.
asin znw. azijn.
poti tapu asin gezegde. in azijn laten trekken. Je kan manja, birambi, appel, komkommer, amandel, enz. in azijn laten trekken. Deze ingelegde vruchten noemt men swasani.
asipen znw. paardestal.
asisi znw. as (verbrandingsproduct). Fosten den sma ben lobi wasi den mofo nanga asisi. Vroeger poetsten de mensen hun tanden met as. Zie: krofaya.
asiwagi znw. paarden wagen.
asranti bnw. brutaal, vrijpostig. Mi no e go taigi a meisje dati. I sabi fa en mofo asranti! Ik zal het aan dat meisje niet zeggen. Je weet toch hoe brutaal ze is! syn: kaksi. Var.: sranti.
ati1 1) znw. hart.
ati bron gezegde. boos zijn, kwaad zijn. Mi ati e bron nanga a boi, bika a no e yere san mi e taigi en. Ik ben boos op de jongen want hij gehoorzaamt mij niet.
ati sidon gezegde. geruststellen. Now di mi kisi a skoropapira, mi ati sidon. Nu ik mijn diploma heb behaald, ben ik gerustgesteld.
ati de na dyompo gezegde. zenuwachtig, nerveus of angstig zijn. Ala leisi te mi umapikin e go na strati nanga brom, mi ati de na dyompo. Elke keer wanneer mijn dochter met de bromfiets de straat opgaat, ben ik zenuwachtig. syn: dyompo-ati. Zie: senwe.
broko ... ati gezegde. diep teleurgesteld zijn. Di mi yere san a boi fu mi du, a broko mi ati. Toen ik hoorde wat mijn zoon gedaan had, was ik diep teleurgesteld.
go na ati gezegde. tevreden zijn over iets. Di mi yere tak' den srudati go baka na kampu, a go na mi ati. Toen ik hoorde dat de soldaten terug naar het kamp waren, deed het me goed.
hori ... na ati gezegde. een wrok koesteren tegen iemand. A frow hori en masra na ati fu di a waka gi en. De vrouw koestert een wrok tegen haar man, omdat hij voor haar heeft uitgelopen. Zie: fasi3.
kowru ... ati gezegde. bedaren, tot rust komen of brengen. No tyari yu atibron kon dya. Kowru yu ati fosi. Kom niet hier in een boze bui. Bedaar eerst!
2) znw. lef, hart. Mi no abi ati fu kiri wan sma. Ik heb het hart niet om iemand te doden.
lasi ati gezegde. de moed opgeven (verliezen), wanhopen. A mama las' ati di a si taki a pikin no e kon na foto. De moeder gaf de moed op toen het kind niet naar de stad kwam. Di den srudati si den kapten fadon, den lasi ati. Toen de soldaten zagen dat hun kapitein sneuvelde, gaven ze de moed op. syn: lasi howpu. Spelling variation: las' ati
teki ... na ati gezegde. iets ter harte nemen. Di datra warskow en tak' a mus tapu nanga smoko, a teki en na ati. Nadat de dokter hem gewaarschuwd had om te stoppen met roken, nam hij het ter harte.
3) znw. harde plekjes in een bacove (banaan). Den bakba fu mi switi, den no abi ati. Mijn bacoven zijn lekker; ze hebben geen harde plekjes.
ati2 znw. hoed (algemeen woord). Zie: musu2; anyisa. Van: Eng. Etym.: hat .
ati3 1) ww. pijn doen. A susu fu mi pikin. A e hati mi. Mijn schoenen zijn te klein. Ze doen me pijn. Zie: skin-ati. Var.: hati2. Van: Eng. Etym.: hurt .
hat' sani znw. Son sma no man gi den srudati pardon fu den hat' sani san den ben du den sma. Sommige mensen kunnen de soldaten geen vergiffenis schenken voor de pijnlijke dingen die ze de mensen aangedaan hebben.
2) ww. spijten; kwetsen; pijn doen (in figuurlijke zin). A e hati mi fu si den pikin e pina so. Het doet me pijn de kinderen zo te zien lijden.
3) ww. spijten. A e hati mi fa mi naki a pikin. Het spijt me dat ik dat kind geslagen heb.
atibron znw. woede, ruzie, wraak, toorn. No tyari yu atibron kon dya. Kowru yu ati fosi. Kom niet hier in een boze bui. Bedaar eerst! Odo: Atibron no e meki bun pikin. Spreekwoord: Ruzie brengt kwade gevolgen met zich mee (lett: maakt geen goede kinderen).
kuku fu atibron gezegde. koken van woede.
puru atibron tapu gezegde. de woede koelen. Baka di a m'ma bari a boi, a boi puru en atibron tapu a dagu. Nadat de moeder de jongen berispt had, koelde hij zijn woede op de hond.
ati-oso znw. ziekenhuis. Spelling variation: at'oso
awansi Zie trefwoord: awinsi. vw. al, ook in geval, ook al.
awara znw. vrucht van de awarapalm, het heeft een gele- of oranjeachtige kleur. Astrocaryum vulgare (Palmae). andere soorten palmvruchten zijn: obe, maripa, pramaka, kumbu, keskesmaka, bugrumaka, morisi, bambammaka, kronto. Zie: palmbon.
awarabon znw. palmsoort. Astrocaryum segregatum (Palmae).
awari znw. gewone buidelrat. Didelphis marsupialis (Didelphidae). Naast de gewone buidelrat vind men in Suriname ook andere soorten buidelraten, o.a. de muisopossum, of busi-moismoisi, de vier-oog opossum, of fo-ai-awari, de bruine opossum, of froktu-awari, de kortstaart opossum, of moismoisi-awari, en de water opossum, of watra-awari.
awaridomri znw. huichelaar, schijnheilige, een vos die de passie preekt.
awinsi vw. al, ook in geval, ook al. Un wakti mi aiti yuru. Awinsi mi no doro ete, un mu tan wakti mi. Wacht tegen acht uur op me. Ook in geval ik er nog niet ben, moeten jullie op me blijven wachten. Var.: winsi2; awansi; alwasi.
awinsi fa vw. ondanks. Awinsi fa mi bari a meisje, toku a teki waka nanga a boi. Ondanks dat ik dat meisje gewaarschuwd heb, gaat ze toch met die jongen om.
awinsi san vw. wat dan ook, wat er ook gebeurt. Den e pori a pikin. Awinsi san a wani, den e gi en. Ze verwennen het kind. Wat het ook wil, geven ze het. Mi no mus si a man na ai. Efu mi si en, mi o kiri en, awinsi san. Ik moet de man niet onder ogen zien. Als ik hem zien vermoord ik hem, wat dan ook.
awinsi fa Zie trefwoord: fa a no fa. vw. ondanks.
ayun znw. ui. Allium cepa (Liliaceae).
Copyright © 2003